अध्याय 17: कालिय और गरुड़ का वैर, रात का दावानल

नागालयं रमणकं कस्मात् तत्याज कालियः ।
कृतं किं वा सुपर्णस्य तेनैकेनासमञ्जसम्

nāgālayaṃ ramaṇakaṃ kasmāt tatyāja kāliyaḥ |
kṛtaṃ kiṃ vā suparṇasya tenaikenāsamañjasam

उपहार्यैः सर्पजनैः मासि मासीह यो बलिः ।
वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपितः

upahāryaiḥ sarpajanaiḥ māsi māsīha yo baliḥ |
vānaspatyo mahābāho nāgānāṃ prāṅnirūpitaḥ

स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागाः पर्वणि पर्वणि ।
गोपीथायात्मनः सर्वे सुपर्णाय महात्मने

svaṃ svaṃ bhāgaṃ prayacchanti nāgāḥ parvaṇi parvaṇi |
gopīthāyātmanaḥ sarve suparṇāya mahātmane

विषवीर्य मदाविष्टः काद्रवेयस्तु कालियः ।
कदर्थीकृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम्

viṣavīrya madāviṣṭaḥ kādraveyastu kāliyaḥ |
kadarthīkṛtya garuḍaṃ svayaṃ taṃ bubhuje balim

तच्छ्रुत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्प्रियः ।
विजिघांसुर्महावेगः कालियं समुपाद्रवत्

tacchrutvā kupito rājan bhagavān bhagavatpriyaḥ |
vijighāṃsurmahāvegaḥ kāliyaṃ samupādravat

तमापतन्तं तरसा विषायुधः
प्रत्यभ्ययाद् उच्छ्रितनैकमस्तकः ।
दद्भिः सुपर्णं व्यदशद् ददायुधः
कराल जिह्रोच्छ्वसितोग्र लोचनः

tamāpatantaṃ tarasā viṣāyudhaḥ
pratyabhyayād ucchritanaikamastakaḥ |
dadbhiḥ suparṇaṃ vyadaśad dadāyudhaḥ
karāla jihrocchvasitogra locanaḥ

तं तार्क्ष्यपुत्रः स निरस्य मन्युमान्
प्रचण्डवेगो मधुसूदनासनः ।
पक्षेण सव्येन हिरण्यरोचिषा
जघान कद्रुसुतमुग्रविक्रमः

taṃ tārkṣyaputraḥ sa nirasya manyumān
pracaṇḍavego madhusūdanāsanaḥ |
pakṣeṇa savyena hiraṇyarociṣā
jaghāna kadrusutamugravikramaḥ

सुपर्णपक्षाभिहतः कालियोऽतीव विह्वलः ।
ह्रदं विवेश कालिन्द्याः तदगम्यं दुरासदम्

suparṇapakṣābhihataḥ kāliyo'tīva vihvalaḥ |
hradaṃ viveśa kālindyāḥ tadagamyaṃ durāsadam

तत्रैकदा जलचरं गरुडो भक्ष्यमीप्सितम् ।
निवारितः सौभरिणा प्रसह्य क्षुधितोऽहरत्

tatraikadā jalacaraṃ garuḍo bhakṣyamīpsitam |
nivāritaḥ saubhariṇā prasahya kṣudhito'harat

मीनान् सुदुःखितान् दृष्ट्वा दीनान् मीनपतौ हते ।
कृपया सौभरिः प्राह तत्रत्यक्षेममाचरन्

mīnān suduḥkhitān dṛṣṭvā dīnān mīnapatau hate |
kṛpayā saubhariḥ prāha tatratyakṣemamācaran

अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति ।
सद्यः प्राणैर्वियुज्येत सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम्

atra praviśya garuḍo yadi matsyān sa khādati |
sadyaḥ prāṇairviyujyeta satyametad bravīmyaham

तं कालियः परं वेद नान्यः कश्चन लेलिहः ।
अवात्सीद् गरुडाद् भीतः कृष्णेन च विवासितः

taṃ kāliyaḥ paraṃ veda nānyaḥ kaścana lelihaḥ |
avātsīd garuḍād bhītaḥ kṛṣṇena ca vivāsitaḥ

कृष्णं ह्रदाद् विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग् गन्धवाससम् ।
महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम्

kṛṣṇaṃ hradād viniṣkrāntaṃ divyasrag gandhavāsasam |
mahāmaṇigaṇākīrṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam

उपलभ्योत्थिताः सर्वे लब्धप्राणा इवासवः ।
प्रमोदनिभृतात्मानो गोपाः प्रीत्याभिरेभिरे

upalabhyotthitāḥ sarve labdhaprāṇā ivāsavaḥ |
pramodanibhṛtātmāno gopāḥ prītyābhirebhire

यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यो गोपाश्च कौरव ।
कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् लब्धमनोरथा

yaśodā rohiṇī nando gopyo gopāśca kaurava |
kṛṣṇaṃ sametya labdhehā āsan labdhamanorathā

रामश्चाच्युतमालिङ्ग्य जहासास्यानुभाववित् ।
नगो गावो वृषा वत्सा लेभिरे परमां मुदम्

rāmaścācyutamāliṅgya jahāsāsyānubhāvavit |
nago gāvo vṛṣā vatsā lebhire paramāṃ mudam

नन्दं विप्राः समागत्य गुरवः सकलत्रकाः ।
ऊचुस्ते कालियग्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मजः

nandaṃ viprāḥ samāgatya guravaḥ sakalatrakāḥ |
ūcuste kāliyagrasto diṣṭyā muktastavātmajaḥ

देहि दानं द्विजातीनां कृष्णनिर्मुक्तिहेतवे ।
नन्दः प्रीतमना राजन् गाः सुवर्णं तदादिशत्

dehi dānaṃ dvijātīnāṃ kṛṣṇanirmuktihetave |
nandaḥ prītamanā rājan gāḥ suvarṇaṃ tadādiśat

यशोदापि महाभागा नष्टलब्धप्रजा सती ।
परिष्वज्याङ्कमारोप्य मुमोचाश्रुकलां मुहुः

yaśodāpi mahābhāgā naṣṭalabdhaprajā satī |
pariṣvajyāṅkamāropya mumocāśrukalāṃ muhuḥ

तां रात्रिं तत्र राजेन्द्र क्षुत्तृड्भ्यां श्रमकर्षिताः ।
ऊषुर्व्रयौकसो गावः कालिन्द्या उपकूलतः

tāṃ rātriṃ tatra rājendra kṣuttṛḍbhyāṃ śramakarṣitāḥ |
ūṣurvrayaukaso gāvaḥ kālindyā upakūlataḥ

तदा शुचिवनोद्भूतो दावाग्निः सर्वतो व्रजम् ।
सुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे

tadā śucivanodbhūto dāvāgniḥ sarvato vrajam |
suptaṃ niśītha āvṛtya pradagdhumupacakrame

तत उत्थाय सम्भ्रान्ता दह्यमाना व्रजौकसः ।
कृष्णं ययुस्ते शरणं मायामनुजमीश्वरम्

tata utthāya sambhrāntā dahyamānā vrajaukasaḥ |
kṛṣṇaṃ yayuste śaraṇaṃ māyāmanujamīśvaram

कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामामितविक्रम ।
एष घोरतमो वह्निः तावकान् ग्रसते हि नः

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābhāga he rāmāmitavikrama |
eṣa ghoratamo vahniḥ tāvakān grasate hi naḥ

सुदुस्तरान्नः स्वान् पाहि कालाग्नेः सुहृदः प्रभो ।
न शक्नुमः त्वच्चरणं संत्यक्तुं अकुतोभयम्

sudustarānnaḥ svān pāhi kālāgneḥ suhṛdaḥ prabho |
na śaknumaḥ tvaccaraṇaṃ saṃtyaktuṃ akutobhayam

इत्थं स्वजनवैक्लव्यं निरीक्ष्य जगदीश्वरः ।
तं अग्निं अपिबत् तीव्रं अनंतोऽनन्त शक्तिधृक्

itthaṃ svajanavaiklavyaṃ nirīkṣya jagadīśvaraḥ |
taṃ agniṃ apibat tīvraṃ anaṃto'nanta śaktidhṛk