Amsha 2

Chapter 10: The twelve companies who ride the sun

इति श्रीविष्णुमहापुराणे द्वितीयेंशो दशमोऽध्यायः ॥

23 verses · 10 of 16

What happens in this chapter

The twelve companies who ride the sun

In a year the sun climbs and descends through one hundred and eighty-three circles between its two turning points. Its chariot is never empty. Each month a company of seven rides with it: an Aditya, a rishi, a Gandharva, an Apsara, a Yaksha leader, a Naga and a rakshasa. Parashara names them month by month. In Chaitra they are Dhata, Pulastya, Vasuki, Kratusthala, Tumburu, Rathabhrit and Heti; in Kartika Vishvavasu, Bharadvaja, Parjanya, Airavata, Vishvachi and Senajit; in Phalguna the Aditya is Vishnu, with Vishvamitra and Rambha. Strengthened by the shakti of Vishnu, the rishis praise the sun, the Gandharvas sing before it, the Apsaras dance, Nagas draw it and Yakshas hold the reins, while the Valakhilya sages surround it. These seven cause heat, cold and rain, each in its season.

श्रीपराशर उवाच

10.1

त्र्यशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः
आरोहणावरोहाभ्यां भानोरब्देन या गतिः

tryaśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ dvayoḥ
ārohaṇāvarohābhyāṃ bhānorabdena yā gatiḥ

10.2

स रथोधिष्ठितो देवैरादित्यै ऋषिभिस्तथा
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

sa rathodhiṣṭhito devairādityai ṛṣibhistathā
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

10.3

धाता क्रतुस्थला चैव पुलस्त्यो वासुकिस्तथा
रथभृद्ग्रामणीर्हेतिस्तुम्बुरुश्चैव सप्तमः

dhātā kratusthalā caiva pulastyo vāsukistathā
rathabhṛdgrāmaṇīrhetistumburuścaiva saptamaḥ

10.4

एते वसन्ति वै चैत्रे मधुमासे सदैव हि
मैत्रेय स्यन्दने भानोः सप्तमासाधिकारिणः

ete vasanti vai caitre madhumāse sadaiva hi
maitreya syandane bhānoḥ saptamāsādhikāriṇaḥ

10.5

अर्यमा पुलहश्चैव रथौजाः पुञ्जिकस्थला
प्रहेतिः कच्छवीरश्व नारदश्च रथे रवेः

aryamā pulahaścaiva rathaujāḥ puñjikasthalā
prahetiḥ kacchavīraśva nāradaśca rathe raveḥ

10.6

माधवे निवसन्त्येते शुचिसंज्ञे निबोध मे

mādhave nivasantyete śucisaṃjñe nibodha me

10.7

मित्रोत्रिस्तक्षको रक्षः पौरुषेयोथ मेनका
हाहा रथस्वनश्चैव मैत्रेयैते वसन्ति वै

mitrotristakṣako rakṣaḥ pauruṣeyotha menakā
hāhā rathasvanaścaiva maitreyaite vasanti vai

10.8

वरुणो वसिष्ठो रम्भा च सहजन्या हुहूरथः
रथचित्रस्तथा शुक्रे वसन्त्याषाढसंज्ञके

varuṇo vasiṣṭho rambhā ca sahajanyā huhūrathaḥ
rathacitrastathā śukre vasantyāṣāḍhasaṃjñake

10.9

इन्द्रो विश्वासुः स्रोता एलापुत्रस्तथांगिराः
प्रम्लोचा च नभस्येते सप्तिश्चार्के वसन्ति वै

indro viśvāsuḥ srotā elāputrastathāṃgirāḥ
pramlocā ca nabhasyete saptiścārke vasanti vai

10.10

विवस्वानुग्रसेनश्च भृगुरापूरणस्तथा
अनुम्लोचा शंखपालो व्याघ्रो भाद्र पदे तथा

vivasvānugrasenaśca bhṛgurāpūraṇastathā
anumlocā śaṃkhapālo vyāghro bhādra pade tathā

10.11

पूषा च सुरुचिर्वातो गौतमोथ धनञ्जयः
सुषेणोऽन्यो घृताची च वसन्त्याश्वयुजे रवौ

pūṣā ca surucirvāto gautamotha dhanañjayaḥ
suṣeṇo'nyo ghṛtācī ca vasantyāśvayuje ravau

10.12

विश्वावसुर्भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तथा
विश्वाची सेनजिच्चापि कार्त्तिके च वसन्ति वै

viśvāvasurbharadvājaḥ parjanyairāvatau tathā
viśvācī senajiccāpi kārttike ca vasanti vai

10.13

अंशः काश्यपतार्क्ष्यास्तु महापद्मस्तथोर्वशी
चित्रसेनस्तथा विद्युन्मार्गशीर्षेधिकारिणः

aṃśaḥ kāśyapatārkṣyāstu mahāpadmastathorvaśī
citrasenastathā vidyunmārgaśīrṣedhikāriṇaḥ

10.14

क्रतुर्भगस्तथोर्णायुः स्फूर्जः कार्कोटकस्तथा
अरिष्टनेमिश्चैवान्या पूर्वाचित्तिर्वराप्सराः

kraturbhagastathorṇāyuḥ sphūrjaḥ kārkoṭakastathā
ariṣṭanemiścaivānyā pūrvācittirvarāpsarāḥ

10.15

पौषमासे वसन्त्येते सप्तभास्करमण्डले
लोकप्रकाशनार्थाय विग्रवर्याधिकारिणः

pauṣamāse vasantyete saptabhāskaramaṇḍale
lokaprakāśanārthāya vigravaryādhikāriṇaḥ

10.16

त्वष्टाथ जमदग्निश्च कम्बलोथ तिलोत्तमा
ब्रह्मोपेतोथ ऋतजिद्धृतराष्ट्रोथ सप्तमः

tvaṣṭātha jamadagniśca kambalotha tilottamā
brahmopetotha ṛtajiddhṛtarāṣṭrotha saptamaḥ

10.17

माघमासे वसन्त्येते सप्त मैत्रेय भास्करे
श्रूयतां चापरे सूर्ये फाल्गुने निवसन्ति ये

māghamāse vasantyete sapta maitreya bhāskare
śrūyatāṃ cāpare sūrye phālgune nivasanti ye

10.18

विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित्
विश्वामित्रस्तथा रक्षो यज्ञोपेतो महामुने

viṣṇuraśvataro rambhā sūryavarcāśca satyajit
viśvāmitrastathā rakṣo yajñopeto mahāmune

10.19

मासेष्वेतेषु मैत्रेय वसन्त्येते तु सप्तकाः
सवितुर्मण्डले ब्रह्मन्विष्णुशक्त्युपबृंहिताः

māseṣveteṣu maitreya vasantyete tu saptakāḥ
saviturmaṇḍale brahmanviṣṇuśaktyupabṛṃhitāḥ

10.20

स्तुवन्ति मुनयः सूर्यं गंधर्वैर्गीयते पुरः
नृत्यन्त्यप्सरसो यान्ति सूर्यस्यानुनिशाचराः

stuvanti munayaḥ sūryaṃ gaṃdharvairgīyate puraḥ
nṛtyantyapsaraso yānti sūryasyānuniśācarāḥ

10.21

वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियतेऽभीषुसंग्रहः

vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate'bhīṣusaṃgrahaḥ

10.22

वालखित्यास्तथैवैनं परिवार्य समासते

vālakhityāstathaivainaṃ parivārya samāsate

10.23

सोयं सप्तगणः सूर्यमण्डले मुनिसत्तम
हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुः स्वसमयं गतः

soyaṃ saptagaṇaḥ sūryamaṇḍale munisattama
himoṣṇavārivṛṣṭīnāṃ hetuḥ svasamayaṃ gataḥ

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)