Chapter 15: Grihapati becomes lord of fire at Kashi

विश्वानरस्सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् ।
तदेवम्मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्

viśvānarassapatnīkastacchrutvā nāraderitam |
tadevammanyamānobhūdvajrapātaṃ sudāruṇam

हा हतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् ।
मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः

hā hatosmīti vacasā hṛdayaṃ samatāḍayat |
mūrcchāmavāpa mahatīṃ putraśokasamākulaḥ

शुचिष्मत्यपि दुःखार्त्ता रुरोदातीव दुस्सहम् ।
अतिस्वरेण हारावैरत्यन्तं व्याकुलेन्द्रिया

śuciṣmatyapi duḥkhārttā rurodātīva dussaham |
atisvareṇa hārāvairatyantaṃ vyākulendriyā

श्रुत्वार्त्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किं किमेतत् ।
उच्चैर्वदन् गृहपतिः क्व स मे बहिस्थः प्राणोन्तरात्मनिलयस्सकलेंद्रियेशः

śrutvārttanādamiti viśvanaropi mohaṃ hitvotthitaḥ kimiti kiṃtviti kiṃ kimetat |
uccairvadan gṛhapatiḥ kva sa me bahisthaḥ prāṇontarātmanilayassakaleṃdriyeśaḥ

ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ ।
स्मित्वोवाच गृहपस्सबालश्शंकरांशजः

tato dṛṣṭvā sa pitarau bahuśokasamāvṛtau |
smitvovāca gṛhapassabālaśśaṃkarāṃśajaḥ

हे मातस्तात किं जातं कारणन्तद्वदाधुना ।
किमर्थं रुदितोऽत्यर्थं त्रासस्तादृक्कुतो हि वाम्

he mātastāta kiṃ jātaṃ kāraṇantadvadādhunā |
kimarthaṃ rudito'tyarthaṃ trāsastādṛkkuto hi vām

न मां कृतवपुस्त्राणम्भवच्चरणरेणुभिः ।
कालः कलयितुं शक्तो वराकीं चिञ्चलाल्पिका

na māṃ kṛtavapustrāṇambhavaccaraṇareṇubhiḥ |
kālaḥ kalayituṃ śakto varākīṃ ciñcalālpikā

प्रतिज्ञां शृणुतान्तातौ यदि वान्तनयो ह्यहम् ।
करिष्येहं तथा येन मृत्युस्त्रस्तो भविष्यति

pratijñāṃ śṛṇutāntātau yadi vāntanayo hyaham |
kariṣyehaṃ tathā yena mṛtyustrasto bhaviṣyati

मृत्युंजयं समाराध्य गर्वज्ञं सर्वदं सताम् ।
जपिष्यामि महाकालं सत्यं तातौ वदाम्यहम्

mṛtyuṃjayaṃ samārādhya garvajñaṃ sarvadaṃ satām |
japiṣyāmi mahākālaṃ satyaṃ tātau vadāmyaham

इति श्रुत्वा वचस्तस्य जारितौ द्विजदम्पती ।
(अकालमृतवर्षौघैर्गततापौ तदोचतुः)
(द्विजदम्पती ऊचतुः)
पुनर्ब्रूहि पुनर्ब्रूहि कीदृक्कीदृक् पुनर्वद ।
कालः कलयितुन्नालं वराकी चञ्चलास्ति का

iti śrutvā vacastasya jāritau dvijadampatī |
(akālamṛtavarṣaughairgatatāpau tadocatuḥ)
(dvijadampatī ūcatuḥ)
punarbrūhi punarbrūhi kīdṛkkīdṛk punarvada |
kālaḥ kalayitunnālaṃ varākī cañcalāsti kā

आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः ।
मृत्युंजयाख्यदेवस्य समाराधनलक्षणः

āvayostāpanāśāya mahopāyastvayeritaḥ |
mṛtyuṃjayākhyadevasya samārādhanalakṣaṇaḥ

तद्वच्च शरणं शम्भोर्नातः परतरं हि तत् ।
मनोरथपथातीत कारिणः पापहारिणः

tadvacca śaraṇaṃ śambhornātaḥ parataraṃ hi tat |
manorathapathātīta kāriṇaḥ pāpahāriṇaḥ

किन्न श्रुतन्त्वया तात श्वेतकेतुं यथा पुरा ।
पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरान्तकः

kinna śrutantvayā tāta śvetaketuṃ yathā purā |
pāśitaṃ kālapāśena rarakṣa tripurāntakaḥ

शिलादतनयं मृत्युग्रस्तमष्टाब्दमात्रकम् ।
शिवो निजजनञ्चक्रे नन्दिनं विश्वनंदिनम्

śilādatanayaṃ mṛtyugrastamaṣṭābdamātrakam |
śivo nijajanañcakre nandinaṃ viśvanaṃdinam

क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम् ।
पीत्वा हलाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्

kṣīrodamathanodbhūtaṃ pralayānalasannibham |
pītvā halāhalaṃ ghoramarakṣadbhuvanatrayam

जलंधरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसम्पदम् ।
रुचिरांगुष्ठरेखोत्थ चक्रेण निजघान यः

jalaṃdharaṃ mahādarpaṃ hṛtatrailokyasampadam |
rucirāṃguṣṭharekhottha cakreṇa nijaghāna yaḥ

य एकेषु निपातोत्थज्वलनैस्त्रिपुरम्पुरा ।
त्रैलोक्यैश्वर्यसम्मूढं शोषयामास भानुना

ya ekeṣu nipātotthajvalanaistripurampurā |
trailokyaiśvaryasammūḍhaṃ śoṣayāmāsa bhānunā

कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् ।
निनायानंगपदवीं वीक्ष्यमाणेष्वजादिषु

kāmaṃ dṛṣṭinipātena trailokyavijayorjitam |
nināyānaṃgapadavīṃ vīkṣyamāṇeṣvajādiṣu

तम्ब्रह्माद्यैककर्तारम्मेघवाहनमच्युतम् ।
प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्

tambrahmādyaikakartārammeghavāhanamacyutam |
prayāhi putra śaraṇaṃ viśvarakṣāmaṇiṃ śivam

पित्रोरनुज्ञाम्प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः ।
प्रादक्षिण्यमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ

pitroranujñāmprāpyeti praṇamya caraṇau tayoḥ |
prādakṣiṇyamupāvṛtya bahvāśvāsya viniryayau

सम्प्राप्य काशीं दुष्प्रापाम्ब्रह्मनारायणादिभिः ।
महासंवर्त्तसन्तापहन्त्रीं विश्वेशपालिताम्

samprāpya kāśīṃ duṣprāpāmbrahmanārāyaṇādibhiḥ |
mahāsaṃvarttasantāpahantrīṃ viśveśapālitām

स्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजिता कण्ठभूमिषु ।
विचित्रगुणशालिन्या हरपत्न्या विराजिताम्

svardhunyā hārayaṣṭyeva rājitā kaṇṭhabhūmiṣu |
vicitraguṇaśālinyā harapatnyā virājitām

तत्र प्राप्य स विप्रेशः प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् ।
तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरम्प्रभुम्

tatra prāpya sa vipreśaḥ prāgyayau maṇikarṇikām |
tatra snātvā vidhānena dṛṣṭvā viśveśvaramprabhum

साञ्जलिर्नतशीर्षोऽसौ महानन्दान्वितस्सुधीः ।
त्रैलोक्यप्राणसन्त्राणकारिणम्प्रणनाम ह

sāñjalirnataśīrṣo'sau mahānandānvitassudhīḥ |
trailokyaprāṇasantrāṇakāriṇampraṇanāma ha

आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये मुहुः ।
परमानंदकंदाढ्यं स्फुटमेतन्न संशयः

ālokyālokya talliṃgaṃ tutoṣa hṛdaye muhuḥ |
paramānaṃdakaṃdāḍhyaṃ sphuṭametanna saṃśayaḥ

अहो न मत्तो धन्योस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे ।
यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्

aho na matto dhanyosti trailokye sacarācare |
yadadrākṣiṣamadyāhaṃ śrīmadviśveśvaraṃ vibhum

मम भाग्योदयायैव नारदेन महर्षिणा ।
पुरागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहन्ततः

mama bhāgyodayāyaiva nāradena maharṣiṇā |
purāgatya tathoktaṃ yatkṛtakṛtyosmyahantataḥ

इत्यानन्दामृतरसैर्विधाय स हि पारणम् ।
ततश्शुभेह्नि संस्थाप्य लिंगं सर्व्वहितप्रदम्

ityānandāmṛtarasairvidhāya sa hi pāraṇam |
tataśśubhehni saṃsthāpya liṃgaṃ sarvvahitapradam

जग्राह नियमान्घोरान् दुष्करानकृतात्मभिः ।
अष्टोत्तरशतैः कुम्भैः पूर्णैर्गंगाम्भसा शुभैः

jagrāha niyamānghorān duṣkarānakṛtātmabhiḥ |
aṣṭottaraśataiḥ kumbhaiḥ pūrṇairgaṃgāmbhasā śubhaiḥ

संस्नाप्य वाससा पूतः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् ।
नीलोत्पलमयीम्मालां समर्पयति सोऽन्वहम्

saṃsnāpya vāsasā pūtaḥ pūtātmā pratyahaṃ śivam |
nīlotpalamayīmmālāṃ samarpayati so'nvaham

अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् ।
स पक्षे वाथ वा मासे कन्दमूलफलाशनः

aṣṭādhikasahasraistu sumanobhirvinirmitām |
sa pakṣe vātha vā māse kandamūlaphalāśanaḥ

शीर्णपर्णाशनैर्धीरः षण्मासं सम्बभूव सः ।
षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जल बिन्दुभुक्

śīrṇaparṇāśanairdhīraḥ ṣaṇmāsaṃ sambabhūva saḥ |
ṣaṇmāsaṃ vāyubhakṣo'bhūtṣaṇmāsaṃ jala bindubhuk

एवं वर्षवयस्तस्य व्यतिक्रान्तं महात्मनः ।
शिवैकमनसो विप्रास्तप्यमानस्य नारद

evaṃ varṣavayastasya vyatikrāntaṃ mahātmanaḥ |
śivaikamanaso viprāstapyamānasya nārada

जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम् ।
सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः

janmato dvādaśe varṣe tadvaco nāraderitam |
satyaṃ kariṣyanniva tamabhyagātkuliśāyudhaḥ

उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि त्वन्मनसि स्थितम् ।
अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोस्मि शुभव्रतैः

uvāca ca varaṃ brūhi dadmi tvanmanasi sthitam |
ahaṃ śatakraturvipra prasannosmi śubhavrataiḥ

इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्य वाक्यम्मुनिकुमारकः ।
उवाच मधुरन्धीरः कीर्तयन्मधुराक्षरम्

ityākarṇya mahendrasya vākyammunikumārakaḥ |
uvāca madhurandhīraḥ kīrtayanmadhurākṣaram

मघवन् वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम् ।
नाहं वृणे वरन्त्वत्तश्शंकरो वरदोऽस्ति मे

maghavan vṛtraśatro tvāṃ jāne kuliśapāṇinam |
nāhaṃ vṛṇe varantvattaśśaṃkaro varado'sti me

न मत्तश्शङ्करस्त्वन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो ।
विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याचस्व मा चिरम्

na mattaśśaṅkarastvanyo devadevo'smyahaṃ śiśo |
vihāya bāliśatvaṃ tvaṃ varaṃ yācasva mā ciram

गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन ।
न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम्

gacchāhalyāpate'sādho gotrāre pākaśāsana |
na prārthaye paśupateranyaṃ devāntaraṃ sphuṭam

इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोध संरक्तलोचनः ।
उद्यम्य कुलिशं घोरम्भीषयामास बालकम्

iti tasya vacaḥ śrutvā krodha saṃraktalocanaḥ |
udyamya kuliśaṃ ghorambhīṣayāmāsa bālakam

स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वाला समाकुलम् ।
स्मरन्नारद वाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः

sa dṛṣṭvā bālako vajraṃ vidyujjvālā samākulam |
smarannārada vākyaṃ ca mumūrccha bhayavihvalaḥ

अथ गौरीपतिश्शम्भुराविरासीत्तपोनुदः ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते स्पर्शैस्संजीवयन्निव

atha gaurīpatiśśambhurāvirāsīttaponudaḥ |
uttiṣṭhottiṣṭha bhadrante sparśaissaṃjīvayanniva

उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिनक्षये ।
अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम्

unmīlya netrakamale supte iva dinakṣaye |
apaśyadagre cotthāya śambhumarkaśatādhikam

भाले लोचनमालोक्य कण्ठे कालं वृषध्वजम् ।
वामाङ्गसन्निविष्टाद्रितनयं चन्द्रशेखरम्

bhāle locanamālokya kaṇṭhe kālaṃ vṛṣadhvajam |
vāmāṅgasanniviṣṭādritanayaṃ candraśekharam

कपर्द्देन विराजन्तं त्रिशूलाजगवायुधम् ।
स्फुरत्कर्पूरगौरांगं परिणद्ध गजाजिनम्

kaparddena virājantaṃ triśūlājagavāyudham |
sphuratkarpūragaurāṃgaṃ pariṇaddha gajājinam

परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् ।
हर्षबाष्पाकुलासन्नकण्ठरोमाञ्चकञ्चुकः

parijñāya mahādevaṃ guruvākyata āgamāt |
harṣabāṣpākulāsannakaṇṭharomāñcakañcukaḥ

क्षणं च गिरिवत्तस्थौ चित्रकूटत्रिपुत्रकः ।
यथा तथा सुसम्पन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च

kṣaṇaṃ ca girivattasthau citrakūṭatriputrakaḥ |
yathā tathā susampanno vismṛtyātmānameva ca

न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किञ्चिद्विज्ञप्तिमेव च ।
यदा स न शशाकालं तदा स्मित्वाह शङ्करः

na stotuṃ na namaskartuṃ kiñcidvijñaptimeva ca |
yadā sa na śaśākālaṃ tadā smitvāha śaṅkaraḥ

शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो ।
ज्ञात भीतोऽसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते मया कृता

śiśo gṛhapate śakrādvajrodyatakarādaho |
jñāta bhīto'si mā bhaiṣīrjijñāsā te mayā kṛtā

मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं चान्तकोऽपि च ।
प्रभवेदिन्द्ररूपेण मयैव त्वम्विभीषितः

mama bhaktasya no śakro na vajraṃ cāntako'pi ca |
prabhavedindrarūpeṇa mayaiva tvamvibhīṣitaḥ

वरन्ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव ।
सर्वेषामेव देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि

varandadāmi te bhadra tvamagnipadabhāgbhava |
sarveṣāmeva devānāṃ varadastvaṃ bhaviṣyasi

सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरो भव ।
धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि

sarveṣāmeva bhūtānāṃ tvamagne'ntaścaro bhava |
dharmarājendrayormadhye digīśo rājyamāpnuhi

त्वयेदं स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति ।
अग्नीश्वर इति ख्यातं सर्वतेजोविबृंहणम्

tvayedaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ tava nāmnā bhaviṣyati |
agnīśvara iti khyātaṃ sarvatejovibṛṃhaṇam

अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निभिः ।
अग्निमांद्यभयं नैव नाकालमरणं क्वचित्

agnīśvarasya bhaktānāṃ na bhayaṃ vidyudagnibhiḥ |
agnimāṃdyabhayaṃ naiva nākālamaraṇaṃ kvacit

अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् ।
अन्यत्रापि मृतो दैवाद्वह्निलोके महीयते

agnīśvaraṃ samabhyarcya kāśyāṃ sarvasamṛddhidam |
anyatrāpi mṛto daivādvahniloke mahīyate

इत्युक्तानीय तद्बन्धून्पित्रोश्च परिपश्यतोः ।
दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिंगे शिवोऽविशत्

ityuktānīya tadbandhūnpitrośca paripaśyatoḥ |
dikpatitve'bhiṣicyāgniṃ tatra liṃge śivo'viśat

इत्थमग्न्यवतारस्ते वर्णितो मे जनार्दनः ।
नाम्ना गृहपतिस्तात शंकरस्य परात्मनः

itthamagnyavatāraste varṇito me janārdanaḥ |
nāmnā gṛhapatistāta śaṃkarasya parātmanaḥ

चित्रहोत्रपुरी रम्या सुखदार्चिष्मती वरा ।
जातवेदसि ये भक्ता ते तत्र निवसन्ति वै

citrahotrapurī ramyā sukhadārciṣmatī varā |
jātavedasi ye bhaktā te tatra nivasanti vai

अग्निप्रवेशं ये कुर्य्युर्दृढसत्त्वा जितेन्द्रियाः ।
स्त्रियो वा सत्त्वसम्पन्नास्ते सर्व्वेप्यग्नितेजसः

agnipraveśaṃ ye kuryyurdṛḍhasattvā jitendriyāḥ |
striyo vā sattvasampannāste sarvvepyagnitejasaḥ

अग्निहोत्ररता विप्राः स्थापिता ब्रह्मचारिणः ।
पश्चानिवर्त्तिनोऽप्येवमग्निलोकेग्निवर्चसः

agnihotraratā viprāḥ sthāpitā brahmacāriṇaḥ |
paścānivarttino'pyevamagnilokegnivarcasaḥ

शीते शीतापनुत्त्यै यस्त्वेधोभारान्प्रयच्छति ।
कुर्य्यादग्नीष्टिकां वाथ स वसेदग्निसन्निधौ

śīte śītāpanuttyai yastvedhobhārānprayacchati |
kuryyādagnīṣṭikāṃ vātha sa vasedagnisannidhau

अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्य्याच्छ्रद्धयान्वितः ।
अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते

anāthasyāgnisaṃskāraṃ yaḥ kuryyācchraddhayānvitaḥ |
aśaktaḥ prerayedanyaṃ sogniloke mahīyate

अग्निरेको द्विजातीनां निश्श्रेयसकरः परः ।
गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्

agnireko dvijātīnāṃ niśśreyasakaraḥ paraḥ |
gururdevo vrataṃ tīrthaṃ sarvamagnirviniścitam

अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् ।
पावनानि भवन्त्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः

apāvanāni sarvāṇi vahnisaṃsargataḥ kṣaṇāt |
pāvanāni bhavantyeva tasmādyaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ

अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चयो ह्याशुशुक्षणिः ।
मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्

antarātmā hyayaṃ sākṣānniścayo hyāśuśukṣaṇiḥ |
māṃsagrāsānpacetkukṣau strīṇāṃ no māṃsapeśikām

तैजसी शाम्भवी मूर्त्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका ।
कर्त्री हर्त्री पालयित्री विनैतां किं विलोक्यते

taijasī śāmbhavī mūrttiḥ pratyakṣā dahanātmikā |
kartrī hartrī pālayitrī vinaitāṃ kiṃ vilokyate

चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रन्त्रिभुवनेशितुः ।
अन्धे तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशनः

citrabhānurayaṃ sākṣānnetrantribhuvaneśituḥ |
andhe tamomaye loke vinainaṃ kaḥ prakāśanaḥ

धूपप्रदीपनैवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् ।
एतद्भुक्तं निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवौकसः

dhūpapradīpanaivedyapayodadhighṛtaikṣavam |
etadbhuktaṃ niṣevante sarve divi divaukasaḥ