Chapter 14: Grihapati's birth and Narada's warning

स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः ।
प्रियायै कथयामास तद्वृत्तान्तमशेषतः

sa vipro gṛhamāgatya mahāharṣasamanvitaḥ |
priyāyai kathayāmāsa tadvṛttāntamaśeṣataḥ

तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा मुदम्प्राप शुचिष्मती ।
अतीव प्रेमसंयुक्ता प्रशशंस विधिन्निजम्

tacchrutvā viprapatnī sā mudamprāpa śuciṣmatī |
atīva premasaṃyuktā praśaśaṃsa vidhinnijam

अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह ।
विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि

atha kālena tadyoṣidantarvatnī babhūva ha |
vidhivadvihite tena garbhādhānākhyakarmaṇi

ततः पुंसवनन्तेन स्यन्दनात्प्राग्विपश्चिता ।
गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतम्पुंस्त्वविवृद्धये

tataḥ puṃsavanantena syandanātprāgvipaścitā |
gṛhyoktavidhinā samyakkṛtampuṃstvavivṛddhaye

सीमन्तोऽथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकृत् ।
सुखप्रसवसिद्धौ च तेनाकारि कृपाविदा

sīmanto'thāṣṭame māse garbharūpasamṛddhikṛt |
sukhaprasavasiddhau ca tenākāri kṛpāvidā

अथातश्शुभतारासु ताराधिपवराननः ।
केन्द्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेषु युगेषु च

athātaśśubhatārāsu tārādhipavarānanaḥ |
kendre gurau śubhe lagne sugraheṣu yugeṣu ca

अरिष्टदीपनिर्वाणस्सर्वारिष्टविनाशकृत् ।
तनयो नाम तस्यान्तु शुचिष्मत्याम्बभूव ह

ariṣṭadīpanirvāṇassarvāriṣṭavināśakṛt |
tanayo nāma tasyāntu śuciṣmatyāmbabhūva ha

शर्वस्समस्तसुखदो भूर्भुवः स्वर्न्निवासिनाम् ।
गन्धवाहनवाहाश्च दिग्वधूर्मुखवाससः

śarvassamastasukhado bhūrbhuvaḥ svarnnivāsinām |
gandhavāhanavāhāśca digvadhūrmukhavāsasaḥ

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः ।
देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुस्सर्व्वतो दिशः

iṣṭagandhaprasūnaughairvavṛṣuste ghanāghanāḥ |
devadundubhayo neduḥ prasedussarvvato diśaḥ

परितस्सरितस्स्वच्छा भूतानां मानसैस्सह ।
तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्

paritassaritassvacchā bhūtānāṃ mānasaissaha |
tamo'tāmyattu nitarāṃ rajo'pi virajo'bhavat

सत्त्वास्सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै ।
कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत्

sattvāssattvasamāyuktāḥ sudhāvṛṣṭirbabhūva vai |
kalyāṇī sarvathā vāṇī prāṇinaḥ priyavatyabhūt

रंभामुख्या अप्सरसो मङ्गलद्रव्यपाणयः ।
विद्याधर्यश्च किन्नर्य्यस्तथा मर्य्यस्सहस्रशः

raṃbhāmukhyā apsaraso maṅgaladravyapāṇayaḥ |
vidyādharyaśca kinnaryyastathā maryyassahasraśaḥ

गन्धर्वोरगयक्षाणां सुमानियः शुभस्वराः ।
गायन्त्यो मंगलं गीतन्तत्राजग्मुरनेकशः

gandharvoragayakṣāṇāṃ sumāniyaḥ śubhasvarāḥ |
gāyantyo maṃgalaṃ gītantatrājagmuranekaśaḥ

मारीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ।
वसिष्ठः कश्यपोऽगस्त्यो विभाण्डो माण्डवीसुतः

mārīciratriḥ pulahaḥ pulastyaḥ kraturaṅgirāḥ |
vasiṣṭhaḥ kaśyapo'gastyo vibhāṇḍo māṇḍavīsutaḥ

लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

lomaśo romacaraṇo bharadvājo'tha gautamaḥ |
bhṛgustu gālavo gargo jātūkarṇyaḥ parāśaraḥ

आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः ।
शातातपश्च लिखितश्शिलादः शंख उञ्छभुक्

āpastambo yājñavalkyo dakṣavālmīkimudgalāḥ |
śātātapaśca likhitaśśilādaḥ śaṃkha uñchabhuk

जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् ।
व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकस्तु श्रुतश्शुकः

jamadagniśca saṃvarto mataṃgo bharatoṃśumān |
vyāsaḥ kātyāyanaḥ kutsaḥ śaunakastu śrutaśśukaḥ

ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्व्वासाश्शुचिर्नारद तुम्बुरुः ।
उत्तंको वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ

ṛṣyaśṛṅgo'tha durvvāsāśśucirnārada tumburuḥ |
uttaṃko vāmadevaśca pavano'sitadevalau

सालंकायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः ।
मृकण्डस्सह पुत्रेण पर्व्वतो दारुकस्तथा

sālaṃkāyanahārītau viśvāmitro'tha bhārgavaḥ |
mṛkaṇḍassaha putreṇa parvvato dārukastathā

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः ।
तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

dhaumyopamanyuvatsādyā munayo munikanyakāḥ |
tacchāntyarthaṃ samājagmurdhanyaṃ viśvānarāśramam

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः ।
नन्दिभृङ्गि समायुक्तो गौर्य्या सह वृषध्वजः

brahmā bṛhaspatiyuto devo garuḍavāhanaḥ |
nandibhṛṅgi samāyukto gauryyā saha vṛṣadhvajaḥ

महेन्द्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः ।
रत्नान्यादाय बहुशस्ससरित्का महाब्धयः

mahendramukhyā gīrvāṇā nāgāḥ pātālavāsinaḥ |
ratnānyādāya bahuśassasaritkā mahābdhayaḥ

स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा यातास्सहस्रशः ।
महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी

sthāvarā jaṃgamaṃ rūpaṃ dhṛtvā yātāssahasraśaḥ |
mahāmahotsave tasminbabhūvākālakaumudī

जातकर्म स्वयं तस्य कृतवान्विधिरानतः ।
श्रुतिं विचार्य्य तद्रूपन्नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

jātakarma svayaṃ tasya kṛtavānvidhirānataḥ |
śrutiṃ vicāryya tadrūpannāmnā gṛhapatistvayam

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेऽहनि ।
नामकर्मविधानेन तदर्थश्रुतिमुच्चरन्

iti nāma dadau tasmai deyamekādaśe'hani |
nāmakarmavidhānena tadarthaśrutimuccaran

चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिरभिनन्द्य च ।
समयाद्धंसमारुह्य सर्वेषाञ्च पितामहः

caturnigamamantroktairāśīrbhirabhinandya ca |
samayāddhaṃsamāruhya sarveṣāñca pitāmahaḥ

कृत्वा बालोचितां रक्षां लौकिकीं गतिमाश्रितः ।
आरुह्य यानं स्वन्धाम हरोऽपि हरिणा ययौ

kṛtvā bālocitāṃ rakṣāṃ laukikīṃ gatimāśritaḥ |
āruhya yānaṃ svandhāma haro'pi hariṇā yayau

अहो रूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् ।
अहो शुचिष्मती भाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

aho rūpamaho tejastvaho sarvāṃgalakṣaṇam |
aho śuciṣmatī bhāgyamāvirāsītsvayaṃ haraḥ

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो ।
स्वयमाविरभूद्रुद्रो ययो रुद्रस्तदर्चितः

athavā kimidaṃ citraṃ śarvabhaktajaneṣvaho |
svayamāvirabhūdrudro yayo rudrastadarcitaḥ

इति स्तुवन्तस्तेन्योन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम्

iti stuvantastenyonyaṃ samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
viśvānaraṃ samāpṛcchya jagmuḥ sarve yathāgatam

अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः ।
पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

ataḥ putraṃ samīhante gṛhasthāśramavāsinaḥ |
putreṇa lokāñjayati śrutireṣā sanātanī

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा ।
अपुत्रस्य तपश्छिन्नं नो पवित्रत्यपुत्रतः

aputrasya gṛhaṃ śūnyamaputrasyārjanaṃ vṛthā |
aputrasya tapaśchinnaṃ no pavitratyaputrataḥ

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् ।
न पुत्रात्परमं मित्रम्परत्रेह च कुत्रचित्

na putrātparamo lābho na putrātparamaṃ sukham |
na putrātparamaṃ mitramparatreha ca kutracit

निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात् ।
अन्नप्राशनमब्दार्द्धे चूडार्द्धे चार्थवत्कृता

niṣkramo'tha caturthe'sya māsi pitrā kṛto gṛhāt |
annaprāśanamabdārddhe cūḍārddhe cārthavatkṛtā

कर्णवेधन्ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे स कर्मवित् ।
ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतन्ददौ

karṇavedhantataḥ kṛtvā śravaṇarkṣe sa karmavit |
brahmatejobhivṛddhyarthaṃ pañcame'bde vratandadau

उपाकर्मं ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः ।
अब्दं वेदान्स विधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्

upākarmaṃ tataḥ kṛtvā vedānadhyāpayatsudhīḥ |
abdaṃ vedānsa vidhinā'dhyaiṣṭa sāṃgapadakramān

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्रं गुरोमुखात् ।
विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

vidyājātaṃ samastaṃ ca sākṣimātraṃ guromukhāt |
vinayādiguṇānāviṣkurvañjagrāha śaktimān

ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोश्शुश्रूषणे रतम् ।
वैश्वानरं गृहपतिं द्रष्टुमायाच्च नारदः

tato'tha navame varṣe pitrośśuśrūṣaṇe ratam |
vaiśvānaraṃ gṛhapatiṃ draṣṭumāyācca nāradaḥ

विश्वानरोटजम्प्राप्य देवर्षिस्तं तु कौतुकी ।
अपृच्छत्कुशलन्तत्र गृहीतार्धासनः क्रमात्

viśvānaroṭajamprāpya devarṣistaṃ tu kautukī |
apṛcchatkuśalantatra gṛhītārdhāsanaḥ kramāt

ततः सर्वं च तद्भाग्यं पुत्रधर्मं च सम्मुखे ।
वैश्वानरं समवदत्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

tataḥ sarvaṃ ca tadbhāgyaṃ putradharmaṃ ca sammukhe |
vaiśvānaraṃ samavadatsmṛtvā śivapadāmbujam

इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः ।
प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत

ityukto muninā bālaḥ pitrorājñāmavāpya saḥ |
praṇamya nāradaṃ śrīmān bhaktyā prahva upāviśata

वैश्वानर समभ्येहि ममोत्संगे निषीद भोः ।
लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिन्दर्शय दक्षिणम्

vaiśvānara samabhyehi mamotsaṃge niṣīda bhoḥ |
lakṣaṇāni parīkṣe'haṃ pāṇindarśaya dakṣiṇam

ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः ।
विश्वानरं समवदच्छिवप्रेरणया सुधीः

tato dṛṣṭvā tu sarvaṃ hi tālujihvādi nāradaḥ |
viśvānaraṃ samavadacchivapreraṇayā sudhīḥ

विश्वानर मुने वच्मि शृणु पुत्रांकमादरात् ।
सर्वांगस्वंकवान्पुत्रो महालक्षणवानयम्

viśvānara mune vacmi śṛṇu putrāṃkamādarāt |
sarvāṃgasvaṃkavānputro mahālakṣaṇavānayam

किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् ।
सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः

kintu sarvaguṇopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam |
sampūrṇanirmalakalaṃ pālayedvidhuvadvidhiḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशु ।
गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

tasmātsarvaprayatnena rakṣaṇīyastvasau śiśu |
guṇo'pi doṣatāṃ yāti vakrībhūte vidhātari

शंकेऽस्य द्वादशे मासि प्रत्यूहो विद्युदग्नितः ।
इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम्

śaṃke'sya dvādaśe māsi pratyūho vidyudagnitaḥ |
ityuktvā nārado'gacchaddevalokaṃ yathāgatam