Chapter 16: Yaksheshvara humbles the proud Devas

यक्षेश्वरावतारं च शृणु शंभोर्मुनीश्वर ।
गर्विणं गर्वहन्तारं सताम्भक्तिविवर्द्धनम्

yakṣeśvarāvatāraṃ ca śṛṇu śaṃbhormunīśvara |
garviṇaṃ garvahantāraṃ satāmbhaktivivarddhanam

पुरा देवाश्च दैत्याश्च पीयूषार्थम्महाबलाः ।
क्षीरोदधिं ममन्थुस्ते सुकृत स्वार्थ सन्धयः

purā devāśca daityāśca pīyūṣārthammahābalāḥ |
kṣīrodadhiṃ mamanthuste sukṛta svārtha sandhayaḥ

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीराब्धेस्सुरदानवैः ।
अग्नेः समुत्थितं तस्माद्विषं कालानलप्रभम्

mathyamāne'mṛte pūrvaṃ kṣīrābdhessuradānavaiḥ |
agneḥ samutthitaṃ tasmādviṣaṃ kālānalaprabham

तं दृष्ट्वा निखिला देवा दैत्याश्च भयविह्वलाः ।
विद्रुत्य तरसा तात शंभोस्ते शरणं ययुः

taṃ dṛṣṭvā nikhilā devā daityāśca bhayavihvalāḥ |
vidrutya tarasā tāta śaṃbhoste śaraṇaṃ yayuḥ

दृष्ट्वा तं शंकरं सर्वे सर्वदेवशिखामणिम् ।
प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या साच्युता नतमस्तकाः

dṛṣṭvā taṃ śaṃkaraṃ sarve sarvadevaśikhāmaṇim |
praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā sācyutā natamastakāḥ

ततः प्रसन्नो भगवाच्छङ्करो भक्तवत्सलः ।
पपौ विषं महाघोरं सुरासुरगणार्दनम्

tataḥ prasanno bhagavācchaṅkaro bhaktavatsalaḥ |
papau viṣaṃ mahāghoraṃ surāsuragaṇārdanam

पतिं तं विषमं कण्ठे निदधे विषमुल्बणम् ।
रेजेतेनाति स विभुर्नीलकण्ठो बभूव ह

patiṃ taṃ viṣamaṃ kaṇṭhe nidadhe viṣamulbaṇam |
rejetenāti sa vibhurnīlakaṇṭho babhūva ha

ततः सुरा सुरगणा ममन्थुः पुनरेव तम् ।
विषदाहविनिर्मुक्ताः शिवानुग्रहतोऽखिलाः

tataḥ surā suragaṇā mamanthuḥ punareva tam |
viṣadāhavinirmuktāḥ śivānugrahato'khilāḥ

तातो बहूनि रत्नानि निस्सृतानि ततो मुने ।
अमृतं च पदार्थं हि सुरदानवयोर्मुने

tāto bahūni ratnāni nissṛtāni tato mune |
amṛtaṃ ca padārthaṃ hi suradānavayormune

तत्पपुः केवलन्देवा नासुराः कृपया हरेः ।
ततो बभूव सुमहद्रत्नं तेषां मिथोऽकदम्

tatpapuḥ kevalandevā nāsurāḥ kṛpayā hareḥ |
tato babhūva sumahadratnaṃ teṣāṃ mitho'kadam

द्वन्द्वयुद्धम्बभूवाथ देवदानवयोर्मुने ।
तत्र राहुभयाच्चन्द्रो विदुद्राव तदर्दितः

dvandvayuddhambabhūvātha devadānavayormune |
tatra rāhubhayāccandro vidudrāva tadarditaḥ

जगाम सदनं शंभोः शरणम्भय विह्वलः ।
सुप्रणम्य च तुष्टाव पाहिपाहीति संवदन्

jagāma sadanaṃ śaṃbhoḥ śaraṇambhaya vihvalaḥ |
supraṇamya ca tuṣṭāva pāhipāhīti saṃvadan

ततस्सतामभयदः शंकरो भक्तवत्सलः ।
दध्रे शिरसि चन्द्रं स विभुश्शरणमागतम्

tatassatāmabhayadaḥ śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
dadhre śirasi candraṃ sa vibhuśśaraṇamāgatam

अथागतस्तदा राहुस्तुष्टाव सुप्रणम्य तम् ।
शंकरं सकलाधीशं वाग्भिरिष्टाभिरादरात्

athāgatastadā rāhustuṣṭāva supraṇamya tam |
śaṃkaraṃ sakalādhīśaṃ vāgbhiriṣṭābhirādarāt

शंभुस्तन्मतमाज्ञाय तच्छिरांस्यच्युतेन ह ।
पुरा छिन्नानि वै केतुसंज्ञानि निदधे गले

śaṃbhustanmatamājñāya tacchirāṃsyacyutena ha |
purā chinnāni vai ketusaṃjñāni nidadhe gale

ततो युद्धेऽसुराः सर्वे देवैश्चैव पराजिताः ।
पीत्वाऽमृतं सुरास्सर्व्वे जयम्प्रापुर्महाबलाः

tato yuddhe'surāḥ sarve devaiścaiva parājitāḥ |
pītvā'mṛtaṃ surāssarvve jayamprāpurmahābalāḥ

विष्णुप्रभृतयः सर्व्वे बभूवुश्चातिगर्विताः ।
बलानि चांकुरंतोन्तश्शिवमायाविमोहिताः

viṣṇuprabhṛtayaḥ sarvve babhūvuścātigarvitāḥ |
balāni cāṃkuraṃtontaśśivamāyāvimohitāḥ

ततस्स शंकरो देवः सर्वाधीशोथ गर्वहा ।
यक्षो भूत्वा जगामाशु यत्र देवाः स्थिता मुने

tatassa śaṃkaro devaḥ sarvādhīśotha garvahā |
yakṣo bhūtvā jagāmāśu yatra devāḥ sthitā mune

सर्वान्दृष्ट्वाच्युतमुखान्देवान्यक्षपतिस्स वै ।
महागर्वाढ्यमनसा महेशाः प्राह गर्वहा

sarvāndṛṣṭvācyutamukhāndevānyakṣapatissa vai |
mahāgarvāḍhyamanasā maheśāḥ prāha garvahā

किमर्थं संस्थिता यूयमत्र सर्वे सुरा मिथः ।
किमु काष्ठाखिलम्ब्रूत कारणं मेनुपृच्छते

kimarthaṃ saṃsthitā yūyamatra sarve surā mithaḥ |
kimu kāṣṭhākhilambrūta kāraṇaṃ menupṛcchate

अभूदत्र महान्देव रणः परमदारुणः ।
असुरा नाशितास्सर्वेऽवशिष्टा विद्रुता गताः

abhūdatra mahāndeva raṇaḥ paramadāruṇaḥ |
asurā nāśitāssarve'vaśiṣṭā vidrutā gatāḥ

वयं सर्वे महावीरा दैत्यघ्ना बलवत्तराः ।
अग्रेस्माकं कियन्तस्ते दैत्य क्षुद्रबलास्सदा

vayaṃ sarve mahāvīrā daityaghnā balavattarāḥ |
agresmākaṃ kiyantaste daitya kṣudrabalāssadā

इति श्रुत्वा वचस्तेषां सुराणां गर्वगर्भितम् ।
गर्वहासौ महादेवो यक्षरूपो वचोऽब्रवीत्

iti śrutvā vacasteṣāṃ surāṇāṃ garvagarbhitam |
garvahāsau mahādevo yakṣarūpo vaco'bravīt

हे सुरा निखिला यूयं मद्वचश्शृणुतादरात् ।
यथार्थं वच्मि नासत्यं सर्वगर्वापहारकम्

he surā nikhilā yūyaṃ madvacaśśṛṇutādarāt |
yathārthaṃ vacmi nāsatyaṃ sarvagarvāpahārakam

गर्व्वमेनं न कुरुत कर्त्ता हर्त्ताऽपरः प्रभुः ।
विस्मृताश्च महेशानं कथयध्वम्वृथाबलाः

garvvamenaṃ na kuruta karttā harttā'paraḥ prabhuḥ |
vismṛtāśca maheśānaṃ kathayadhvamvṛthābalāḥ

युष्माकञ्चेत्स हि मदो जानतां स्वबलम्महत् ।
मत्स्थापितं तृणमिदं छिन्त स्वास्त्रैश्च तैस्सुराः

yuṣmākañcetsa hi mado jānatāṃ svabalammahat |
matsthāpitaṃ tṛṇamidaṃ chinta svāstraiśca taissurāḥ

इत्युक्त्वैकतृणन्तेषां निचिक्षेप पुरस्ततः ।
जह्रे सर्वमदं यक्षरूप ईशस्सतांगतिः

ityuktvaikatṛṇanteṣāṃ nicikṣepa purastataḥ |
jahre sarvamadaṃ yakṣarūpa īśassatāṃgatiḥ

अथ सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखा वीरमानिनः ।
कृत्वा स्वपौरुषन्तत्र स्वायुधानि विचिक्षिपुः

atha sarve surā viṣṇupramukhā vīramāninaḥ |
kṛtvā svapauruṣantatra svāyudhāni vicikṣipuḥ

तत्रासन् विफलान्याशु तान्यस्त्राणि दिवौकसाम् ।
शिवप्रभावतस्तेषां मूढगर्वापहारिणः

tatrāsan viphalānyāśu tānyastrāṇi divaukasām |
śivaprabhāvatasteṣāṃ mūḍhagarvāpahāriṇaḥ

अथासीत्तु नभोवाणी देवविस्मयहारिणी ।
यक्षोऽयं शंकरो देवाः सर्वगर्वापहारकः

athāsīttu nabhovāṇī devavismayahāriṇī |
yakṣo'yaṃ śaṃkaro devāḥ sarvagarvāpahārakaḥ

कर्ता हर्त्ता तथा भर्त्ताऽयमेव परमेश्वरः ।
एतद्बलेन वलिनो जीवाः सर्वेऽन्यथा न हि

kartā harttā tathā bharttā'yameva parameśvaraḥ |
etadbalena valino jīvāḥ sarve'nyathā na hi

अस्य मायाप्रभावाद्वै मोहिताः स्वप्रभुं शिवम् ।
मदतो बुबुधु नैवाद्यापि बोधतनुम्प्रभुम्

asya māyāprabhāvādvai mohitāḥ svaprabhuṃ śivam |
madato bubudhu naivādyāpi bodhatanumprabhum

इति श्रुत्वा नभोवाणीं बुबुधुस्ते गतस्मयाः ।
यक्षेश्वरम्प्रणेमुश्च तुष्टुवुश्च तमीश्वरम्

iti śrutvā nabhovāṇīṃ bubudhuste gatasmayāḥ |
yakṣeśvarampraṇemuśca tuṣṭuvuśca tamīśvaram

देवदेव महादेव सर्वगर्वापहारक ।
यक्षेश्वरमहालील माया तेत्यद्भुता प्रभो

devadeva mahādeva sarvagarvāpahāraka |
yakṣeśvaramahālīla māyā tetyadbhutā prabho

मोहिता माययाद्यापि तव यक्षस्वरूपिणः ।
सगर्वमभिभाषन्तस्त्वत्पुरो हि पृथङ्मयाः

mohitā māyayādyāpi tava yakṣasvarūpiṇaḥ |
sagarvamabhibhāṣantastvatpuro hi pṛthaṅmayāḥ

इदानीं ज्ञानमायातन्तवैव कृपया प्रभो ।
कर्ता हर्ता च भर्ता च त्वमेवान्यो न शंकर

idānīṃ jñānamāyātantavaiva kṛpayā prabho |
kartā hartā ca bhartā ca tvamevānyo na śaṃkara

त्वमेव सर्वशक्तीनां सर्वेषां हि प्रवर्तकः ।
निवर्तकश्च सर्वेशः परमात्माव्ययोऽद्वयः

tvameva sarvaśaktīnāṃ sarveṣāṃ hi pravartakaḥ |
nivartakaśca sarveśaḥ paramātmāvyayo'dvayaḥ

यक्षेश्वरस्वरूपेण सर्वेषां नो मदो हृतः ।
इतो मन्यामहे तत्तेनुग्रहो हि कृपालुना

yakṣeśvarasvarūpeṇa sarveṣāṃ no mado hṛtaḥ |
ito manyāmahe tattenugraho hi kṛpālunā

अथो स यक्षनाथोऽनुगृह्य वै सकलान् सुरान् ।
विबोध्य विविधैर्वाक्यैस्तत्रैवान्तरधीयत

atho sa yakṣanātho'nugṛhya vai sakalān surān |
vibodhya vividhairvākyaistatraivāntaradhīyata

इत्थं स वर्णितः शम्भोरवतारः सुखावहः ।
यक्षेश्वराख्यस्सुखदस्सतान्तुष्टोऽभयंकरः

itthaṃ sa varṇitaḥ śambhoravatāraḥ sukhāvahaḥ |
yakṣeśvarākhyassukhadassatāntuṣṭo'bhayaṃkaraḥ

इदमाख्यानममलं सर्वगर्वापहारकम् ।
सतां सुशान्तिदन्नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्

idamākhyānamamalaṃ sarvagarvāpahārakam |
satāṃ suśāntidannityaṃ bhuktimuktipradaṃ nṛṇām

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा सुधीः पुमान् ।
सर्वकामानवाप्नोति ततश्च लभते गतिम्

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā sudhīḥ pumān |
sarvakāmānavāpnoti tataśca labhate gatim