Chapter 3: Vishwamitra becomes purohit; Kumara's first lilas

देवदेव प्रजानाथ ब्रह्मन् सृष्टिकर प्रभो ।
ततः किमभवत्तत्र तद्वदाऽद्य कृपां कुरु

devadeva prajānātha brahman sṛṣṭikara prabho |
tataḥ kimabhavattatra tadvadā'dya kṛpāṃ kuru

तस्मिन्नवसरे तात विश्वामित्रः प्रतापवान् ।
प्रेरितो विधिना तत्रागच्छत्प्रीतो यदृच्छया

tasminnavasare tāta viśvāmitraḥ pratāpavān |
prerito vidhinā tatrāgacchatprīto yadṛcchayā

स दृष्ट्वाऽलौकिकं धाम तत्सुतस्य सुतेजसः ।
अभवत्पूर्णकामस्तु सुप्रसन्नो ननाम च

sa dṛṣṭvā'laukikaṃ dhāma tatsutasya sutejasaḥ |
abhavatpūrṇakāmastu suprasanno nanāma ca

अकरोत्सुनुतिं तस्य सुप्रसन्नेन चेतसा ।
विधिप्रेरितवाग्भिश्च विश्वामित्रः प्रभाववित्

akarotsunutiṃ tasya suprasannena cetasā |
vidhipreritavāgbhiśca viśvāmitraḥ prabhāvavit

ततस्सोऽभूत्सुतस्तत्र सुप्रसन्नो महोति कृत् ।
सुप्रहस्याद्भुतमहो विश्वामित्रमुवाच च

tatasso'bhūtsutastatra suprasanno mahoti kṛt |
suprahasyādbhutamaho viśvāmitramuvāca ca

शिवेच्छया महाज्ञानिन्नकस्मात्त्वमिहागतः ।
संस्कारं कुरु मे तात यथावद्वेदसंमितम्

śivecchayā mahājñāninnakasmāttvamihāgataḥ |
saṃskāraṃ kuru me tāta yathāvadvedasaṃmitam

अद्यारभ्य पुरोधास्त्वं भव मे प्रीतिमावहन् ।
भविष्यसि सदा पूज्यस्सर्वेषां नात्र संशयः

adyārabhya purodhāstvaṃ bhava me prītimāvahan |
bhaviṣyasi sadā pūjyassarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुप्रसन्नो हि गाधिजः ।
तमुवाचानुदात्तेन स्वरेण च सुविस्मितः

ityākarṇya vacastasya suprasanno hi gādhijaḥ |
tamuvācānudāttena svareṇa ca suvismitaḥ

शृणु तात न विप्रोऽहं गाधिक्षत्रियबालकः ।
विश्वामित्रेति विख्यातः क्षत्रियो विप्रसेवकः

śṛṇu tāta na vipro'haṃ gādhikṣatriyabālakaḥ |
viśvāmitreti vikhyātaḥ kṣatriyo viprasevakaḥ

इति स्वचरितं ख्यातं मया ते वरबालक ।
कस्त्वं स्वचरितं ब्रूहि विस्मितायाखिलं हि मे

iti svacaritaṃ khyātaṃ mayā te varabālaka |
kastvaṃ svacaritaṃ brūhi vismitāyākhilaṃ hi me

इत्याकर्ण्य वच स्तस्य तत्स्ववृत्तं जगाद ह ।
ततश्चोवाच सुप्रीत्या गाधिजं तं महोतिकृत्

ityākarṇya vaca stasya tatsvavṛttaṃ jagāda ha |
tataścovāca suprītyā gādhijaṃ taṃ mahotikṛt

विश्वामित्र वरान्मे त्वं ब्रह्मर्षिर्नाऽत्र संशयः ।
वशिष्ठाद्याश्च नित्यं त्वां प्रशंसिष्यंति चादरात्

viśvāmitra varānme tvaṃ brahmarṣirnā'tra saṃśayaḥ |
vaśiṣṭhādyāśca nityaṃ tvāṃ praśaṃsiṣyaṃti cādarāt

अतस्त्वमाज्ञया मे हि संस्कारं कर्तुमर्हसि ।
इदं सर्वं सुगोप्यं ते कथनीयं न कुत्रचित्

atastvamājñayā me hi saṃskāraṃ kartumarhasi |
idaṃ sarvaṃ sugopyaṃ te kathanīyaṃ na kutracit

ततोकार्षीत्स संस्कारं तस्य प्रीत्याऽखिलं यथा ।
शिवबालस्य देवर्षे वेदोक्तविधिना परम्

tatokārṣītsa saṃskāraṃ tasya prītyā'khilaṃ yathā |
śivabālasya devarṣe vedoktavidhinā param

शिवबालोपि सुप्रीतो दिव्यज्ञानमदात्परम् ।
विश्वामित्राय मुनये महोतिकारकः प्रभुः

śivabālopi suprīto divyajñānamadātparam |
viśvāmitrāya munaye mahotikārakaḥ prabhuḥ

पुरोहितं चकारासौ विश्वामित्रं शुचेस्सुत ।
तदारभ्य द्विजवरो नानालीलाविशारदः

purohitaṃ cakārāsau viśvāmitraṃ śucessuta |
tadārabhya dvijavaro nānālīlāviśāradaḥ

इत्थं लीला कृता तेन कथिता सा मया मुने ।
तल्लीलामपरां तात शृणु प्रीत्या वदाम्यहम्

itthaṃ līlā kṛtā tena kathitā sā mayā mune |
tallīlāmaparāṃ tāta śṛṇu prītyā vadāmyaham

तस्मिन्नवसरे तात श्वेतनामा च संप्रति ।
तत्राऽपश्यत्सुतं दिव्यं निजं परम पावनम्

tasminnavasare tāta śvetanāmā ca saṃprati |
tatrā'paśyatsutaṃ divyaṃ nijaṃ parama pāvanam

ततस्तं पावको गत्वा दृष्ट्वालिंग्य चुचुम्ब च ।
पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शस्त्रं शक्तिन्ददौ च सः

tatastaṃ pāvako gatvā dṛṣṭvāliṃgya cucumba ca |
putreti coktvā tasmai sa śastraṃ śaktindadau ca saḥ

गुहस्तां शक्तिमादाय तच्छृंगं चारुरोह ह ।
तं जघान तया शक्त्या शृंगो भुवि पपात सः

guhastāṃ śaktimādāya tacchṛṃgaṃ cāruroha ha |
taṃ jaghāna tayā śaktyā śṛṃgo bhuvi papāta saḥ

दशपद्ममिता वीरा राक्षसाः पूर्वमागताः ।
तद्वधार्थं द्रुतं नष्टा बभूवुस्तत्प्रहारतः

daśapadmamitā vīrā rākṣasāḥ pūrvamāgatāḥ |
tadvadhārthaṃ drutaṃ naṣṭā babhūvustatprahārataḥ

हाहाकारो महानासीच्चकंपे साचला मही ।
त्रैलोक्यं च सुरेशानस्सदेवस्तत्र चागमत्

hāhākāro mahānāsīccakaṃpe sācalā mahī |
trailokyaṃ ca sureśānassadevastatra cāgamat

दक्षिणे तस्य पार्श्वे च वज्रेण स जघान च ।
शाखनामा ततो जातः पुमांश्चैको महाबलः

dakṣiṇe tasya pārśve ca vajreṇa sa jaghāna ca |
śākhanāmā tato jātaḥ pumāṃścaiko mahābalaḥ

पुनश्शक्रो जघानाऽऽशु वामपार्श्वे हि तं तदा ।
वज्रेणाऽन्यः पुमाञ्जातो विशाखाख्योऽपरो बली

punaśśakro jaghānā''śu vāmapārśve hi taṃ tadā |
vajreṇā'nyaḥ pumāñjāto viśākhākhyo'paro balī

ततस्तद्धृदयं शक्रो जघान पविना तदा ।
परोऽभून्नैगमोपाख्यः पुमांस्तद्वन्महाबलः

tatastaddhṛdayaṃ śakro jaghāna pavinā tadā |
paro'bhūnnaigamopākhyaḥ pumāṃstadvanmahābalaḥ

तदा स्कंदादिचत्वारो महावीरा महाबलाः ।
इन्द्रं हंतुं द्रुतं जग्मुस्सोयं तच्छरणं ययौ

tadā skaṃdādicatvāro mahāvīrā mahābalāḥ |
indraṃ haṃtuṃ drutaṃ jagmussoyaṃ taccharaṇaṃ yayau

शक्रस्स सामरगणो भयं प्राप्य गुहात्ततः ।
ययौ स्वलोकं चकितो न भेदं ज्ञातवान्मुने

śakrassa sāmaragaṇo bhayaṃ prāpya guhāttataḥ |
yayau svalokaṃ cakito na bhedaṃ jñātavānmune

स बालकस्तु तत्रैव तस्थाऽऽवानंदसंयुतः ।
पूर्ववन्निर्भयस्तात नानालीलाकरः प्रभुः

sa bālakastu tatraiva tasthā''vānaṃdasaṃyutaḥ |
pūrvavannirbhayastāta nānālīlākaraḥ prabhuḥ

तस्मिन्नवसरे तत्र कृत्तिकाख्याश्च षट् स्त्रियः ।
स्नातुं समागता बालं ददृशुस्तं महाप्रभुम्

tasminnavasare tatra kṛttikākhyāśca ṣaṭ striyaḥ |
snātuṃ samāgatā bālaṃ dadṛśustaṃ mahāprabhum

ग्रहीतुं तं मनश्चक्रुस्सर्वास्ता कृत्तिकाः स्त्रियः ।
वादो बभूव तासां तद्ग्रहणेच्छापरो मुने

grahītuṃ taṃ manaścakrussarvāstā kṛttikāḥ striyaḥ |
vādo babhūva tāsāṃ tadgrahaṇecchāparo mune

तद्वादशमनार्थं स षण्मुखानि चकार ह ।
पपौ दुग्धं च सर्वासां तुष्टास्ता अभवन्मुने

tadvādaśamanārthaṃ sa ṣaṇmukhāni cakāra ha |
papau dugdhaṃ ca sarvāsāṃ tuṣṭāstā abhavanmune

तन्मनोगतिमाज्ञाय सर्वास्ताः कृत्तिकास्तदा ।
तमादाय ययुर्लोकं स्वकीयं मुदिता मुने

tanmanogatimājñāya sarvāstāḥ kṛttikāstadā |
tamādāya yayurlokaṃ svakīyaṃ muditā mune

तं बालकं कुमाराख्यं स्तनं दत्त्वा स्तनार्थिने ।
वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं सूर्याधिकप्रभम्

taṃ bālakaṃ kumārākhyaṃ stanaṃ dattvā stanārthine |
varddhayāmāsurīśasya sutaṃ sūryādhikaprabham

न चक्रुर्बालकं याश्च लोचनानामगोचरम् ।
प्राणेभ्योपि प्रेमपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रक

na cakrurbālakaṃ yāśca locanānāmagocaram |
prāṇebhyopi premapātraṃ yaḥ poṣṭā tasya putraka

यानि यानि च वस्त्राणि त्रैलोक्ये दुर्लभानि च ।
ददुस्तस्मै च ताः प्रेम्णा भूषणानि वराणि वै

yāni yāni ca vastrāṇi trailokye durlabhāni ca |
dadustasmai ca tāḥ premṇā bhūṣaṇāni varāṇi vai

दिनेदिने ताः पुपुषुर्बालकं तं महाप्रभुम् ।
प्रसंसितानि स्वादूनि भोजयित्वा विशेषतः

dinedine tāḥ pupuṣurbālakaṃ taṃ mahāprabhum |
prasaṃsitāni svādūni bhojayitvā viśeṣataḥ

अथैकस्मिन् दिने तात स बालः कृत्तिकात्मजः ।
गत्वा देवसभां दिव्यां सुचरित्रं चकार ह

athaikasmin dine tāta sa bālaḥ kṛttikātmajaḥ |
gatvā devasabhāṃ divyāṃ sucaritraṃ cakāra ha

स्वमहो दर्शयामास देवेभ्यो हि महाद्भुतम् ।
सविष्णुभ्योऽखिलेभ्यश्च महोतिकरबालकः

svamaho darśayāmāsa devebhyo hi mahādbhutam |
saviṣṇubhyo'khilebhyaśca mahotikarabālakaḥ

तं दृष्ट्वा सकलास्ते वै साच्युतास्सर्षयस्सुराः ।
विस्मयं प्रापुरत्यन्तं पप्रच्छुस्तं च बालकम्

taṃ dṛṣṭvā sakalāste vai sācyutāssarṣayassurāḥ |
vismayaṃ prāpuratyantaṃ papracchustaṃ ca bālakam

को भवानिति तच्छ्रुत्वा न किंचित्स जगाद ह ।
स्वालयं स जगामाऽशु गुप्तस्तस्थौ हि पूर्ववत्

ko bhavāniti tacchrutvā na kiṃcitsa jagāda ha |
svālayaṃ sa jagāmā'śu guptastasthau hi pūrvavat