Chapter 4: Parvati asks after her son; Nandi finds Kartikeya

देवदेव प्रजानाथ ततः किमभवद्विधे ।
वदेदानीं कृपातस्तु शिवलीलासमन्वितम्

devadeva prajānātha tataḥ kimabhavadvidhe |
vadedānīṃ kṛpātastu śivalīlāsamanvitam

कृत्तिकाभिर्गृहीते वै तस्मिञ्शंभुसुते मुने ।
कश्चित्कालो व्यतीयाय बुबुधे न हिमाद्रिजा

kṛttikābhirgṛhīte vai tasmiñśaṃbhusute mune |
kaścitkālo vyatīyāya bubudhe na himādrijā

तस्मिन्नवसरे दुर्गा स्मेराननसरोरुहा ।
उवाच स्वामिनं शंभुं देवदेवेश्वरं प्रभुम्

tasminnavasare durgā smerānanasaroruhā |
uvāca svāminaṃ śaṃbhuṃ devadeveśvaraṃ prabhum

(पार्वत्युवाच)
देवदेव महादेव शृणु मे वचनं शुभम् ।
पूर्वपुण्यातिभारेण त्वं मया प्राप्त ईश्वर

(pārvatyuvāca)
devadeva mahādeva śṛṇu me vacanaṃ śubham |
pūrvapuṇyātibhāreṇa tvaṃ mayā prāpta īśvara

कृपया योगिषु श्रेष्ठो विहारैस्तत्परोऽभवः ।
रतिभंगः कृतो देवैस्तत्र मे भवता भव

kṛpayā yogiṣu śreṣṭho vihāraistatparo'bhavaḥ |
ratibhaṃgaḥ kṛto devaistatra me bhavatā bhava

भूमौ निपतितं वीर्यं नोदरे मम ते विभो ।
कुत्र यातं च तद्देव केन दैवेन निह्णुतम्

bhūmau nipatitaṃ vīryaṃ nodare mama te vibho |
kutra yātaṃ ca taddeva kena daivena nihṇutam

कथं मत्स्वामिनो वीर्यममोघं ते महेश्वर ।
मोघं यातं च किं किंवा शिशुर्जातश्च कुत्रचित्

kathaṃ matsvāmino vīryamamoghaṃ te maheśvara |
moghaṃ yātaṃ ca kiṃ kiṃvā śiśurjātaśca kutracit

पार्वतीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः ।
उवाच देवानाहूय मुनींश्चापि मुनीश्वर

pārvatīvacanaṃ śrutvā prahasya jagadīśvaraḥ |
uvāca devānāhūya munīṃścāpi munīśvara

देवाः शृणुत मद्वाक्यं पार्वतीवचनं श्रुतम् ।
अमोघं कुत्र मे वीर्यं यातं केन च निह्नुतम्

devāḥ śṛṇuta madvākyaṃ pārvatīvacanaṃ śrutam |
amoghaṃ kutra me vīryaṃ yātaṃ kena ca nihnutam

सभयं नापतत्क्षिप्रं स चेद्दंडं न चार्हति ।
शक्तौ राजा न शास्ता यः प्रजाबाध्यश्च भक्षकः

sabhayaṃ nāpatatkṣipraṃ sa ceddaṃḍaṃ na cārhati |
śaktau rājā na śāstā yaḥ prajābādhyaśca bhakṣakaḥ

शंभोस्तद्वचनं श्रुत्वा समालोच्य परस्परम् ।
ऊचुस्सर्वे क्रमेणैव त्रस्तास्तु पुरतः प्रभोः

śaṃbhostadvacanaṃ śrutvā samālocya parasparam |
ūcussarve krameṇaiva trastāstu purataḥ prabhoḥ

ते मिथ्यावादिनस्संतु भारते गुरुदारिकाः ।
गुरुनिन्दारताश्शश्वत्त्वद्वीर्यं यैश्च निह्नुतम्

te mithyāvādinassaṃtu bhārate gurudārikāḥ |
gurunindāratāśśaśvattvadvīryaṃ yaiśca nihnutam

त्वद्वीर्यं निह्नुतं येन पुण्यक्षेत्रे च भारते ।
स नाऽन्वितो भवेत्तत्र सेवने पूजने तव

tvadvīryaṃ nihnutaṃ yena puṇyakṣetre ca bhārate |
sa nā'nvito bhavettatra sevane pūjane tava

त्वदवीर्यं निह्नुतं येन पापिना पतितभ्रमात् ।
भाजनं तस्य सोत्यन्तं तत्तपं कर्म संततिम्

tvadavīryaṃ nihnutaṃ yena pāpinā patitabhramāt |
bhājanaṃ tasya sotyantaṃ tattapaṃ karma saṃtatim

कृत्वा प्रतिज्ञां यो मूढो नाऽऽपादयति पूर्णताम् ।
भाजनं तस्य पापस्य त्वद्वीर्यं येन निह्नुतम्

kṛtvā pratijñāṃ yo mūḍho nā''pādayati pūrṇatām |
bhājanaṃ tasya pāpasya tvadvīryaṃ yena nihnutam

या निदति स्वभर्तारं परं गच्छति पूरुषम् ।
मातृबन्धुविहीना च त्वद्वीर्यं निह्नुतं यया

yā nidati svabhartāraṃ paraṃ gacchati pūruṣam |
mātṛbandhuvihīnā ca tvadvīryaṃ nihnutaṃ yayā

देवानां वचनं श्रुत्वा देवदेवेश्वरो हरः ।
कर्म्मणां साक्षिणश्चाह धर्मादीन्सभयं वचः

devānāṃ vacanaṃ śrutvā devadeveśvaro haraḥ |
karmmaṇāṃ sākṣiṇaścāha dharmādīnsabhayaṃ vacaḥ

देवैर्न निह्नुतं केन तद्वीर्यं निह्नुतं ध्रुवम् ।
तदमोघं भगवतो महेशस्य मम प्रभोः

devairna nihnutaṃ kena tadvīryaṃ nihnutaṃ dhruvam |
tadamoghaṃ bhagavato maheśasya mama prabhoḥ

यूयं च साक्षिणो विश्वे सततं सर्वकर्मणाम् ।
युष्माकं निह्नुतं किम्वा किं ज्ञातुं वक्तुमर्हथ

yūyaṃ ca sākṣiṇo viśve satataṃ sarvakarmaṇām |
yuṣmākaṃ nihnutaṃ kimvā kiṃ jñātuṃ vaktumarhatha

ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा सभायां कंपिताश्च ते ।
परस्परं समालोक्य क्रमेणोचुः पुराः प्रभोः

īśvarasya vacaḥ śrutvā sabhāyāṃ kaṃpitāśca te |
parasparaṃ samālokya krameṇocuḥ purāḥ prabhoḥ

रते तु तिष्ठतो वीर्यं पपात वसुधातले ।
मया ज्ञातममोघं तच्छंकरस्य प्रकोपतः

rate tu tiṣṭhato vīryaṃ papāta vasudhātale |
mayā jñātamamoghaṃ tacchaṃkarasya prakopataḥ

वीर्यं सोढुमशक्ताहं तद्वह्नो न्यक्षिपं पुरा ।
अतोऽत्र दुर्वहं ब्रह्मन्नबलां क्षंतुमर्हसि

vīryaṃ soḍhumaśaktāhaṃ tadvahno nyakṣipaṃ purā |
ato'tra durvahaṃ brahmannabalāṃ kṣaṃtumarhasi

वीर्यं सोढुमशक्तोहं तव शंकर पर्वते ।
कैलासे न्यक्षिपं सद्यः कपोतात्मा सुदुस्सहम्

vīryaṃ soḍhumaśaktohaṃ tava śaṃkara parvate |
kailāse nyakṣipaṃ sadyaḥ kapotātmā sudussaham

वीर्यं सोढुमशक्तोऽहं तव शंकर लोकप ।
गंगायां प्राक्षिपं सद्यो दुस्सहं परमेश्वर

vīryaṃ soḍhumaśakto'haṃ tava śaṃkara lokapa |
gaṃgāyāṃ prākṣipaṃ sadyo dussahaṃ parameśvara

वीर्यं सोढुमशक्ताहं तव शंकर लोकप ।
व्याकुलाऽति प्रभो नाथ न्यक्षिपं शरकानने

vīryaṃ soḍhumaśaktāhaṃ tava śaṃkara lokapa |
vyākulā'ti prabho nātha nyakṣipaṃ śarakānane

शरेषु पतितं वीर्यं सद्यो बालो बभूव ह ।
अतीव सुन्दरश्शम्भो स्वर्नद्याः पावने तटे

śareṣu patitaṃ vīryaṃ sadyo bālo babhūva ha |
atīva sundaraśśambho svarnadyāḥ pāvane taṭe

रुदंतं बालकं दृष्ट्वा गममस्ताचलं प्रभो ।
प्रेरितः कालचक्रेण निशायां स्थातुमक्षमः

rudaṃtaṃ bālakaṃ dṛṣṭvā gamamastācalaṃ prabho |
preritaḥ kālacakreṇa niśāyāṃ sthātumakṣamaḥ

रुदंतं बालकं प्राप्य गृहीत्वा कृत्तिकागणः ।
जगाम स्वालयं शंभो गच्छन्बदरिकाश्रमम्

rudaṃtaṃ bālakaṃ prāpya gṛhītvā kṛttikāgaṇaḥ |
jagāma svālayaṃ śaṃbho gacchanbadarikāśramam

अमुं रुदंतमानीय स्तन्यपानेन ताः प्रभो ।
वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं तव रविप्रभम्

amuṃ rudaṃtamānīya stanyapānena tāḥ prabho |
varddhayāmāsurīśasya sutaṃ tava raviprabham

अधुना कृत्तिकानां च वनं तम्पोष्य पुत्रकम् ।
तन्नाम चक्रुस्ताः प्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतुकात्

adhunā kṛttikānāṃ ca vanaṃ tampoṣya putrakam |
tannāma cakrustāḥ premṇā kārttikaśceti kautukāt

न चक्रुर्बालकं ताश्च लोचनानामगोचरम् ।
प्राणेभ्योपि प्रीतिपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रकः

na cakrurbālakaṃ tāśca locanānāmagocaram |
prāṇebhyopi prītipātraṃ yaḥ poṣṭā tasya putrakaḥ

यानि यानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च ।
प्रशंसितानि स्वादूनि भोजयामासुरेव तम्

yāni yāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
praśaṃsitāni svādūni bhojayāmāsureva tam

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संतुष्टः पुरसूदनः ।
मुदं प्राप्य ददौ प्रीत्या विप्रेभ्यो बहुदक्षिणाम्

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā saṃtuṣṭaḥ purasūdanaḥ |
mudaṃ prāpya dadau prītyā viprebhyo bahudakṣiṇām

पुत्रस्य वार्त्तां संप्राप्य पार्वती हृष्टमानसा ।
कोटिरत्नानि विप्रेभ्यो ददौ बहुधनानि च

putrasya vārttāṃ saṃprāpya pārvatī hṛṣṭamānasā |
koṭiratnāni viprebhyo dadau bahudhanāni ca

लक्ष्मी सरस्वती मेना सावित्री सर्वयोषितः ।
विष्णुस्सर्वे च देवाश्च ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धनम्

lakṣmī sarasvatī menā sāvitrī sarvayoṣitaḥ |
viṣṇussarve ca devāśca brāhmaṇebhyo dadurdhanam

प्रेरितस्स प्रभुर्देवैर्मुनिभिः पर्वतैरथ ।
दूतान् प्रस्थापयामास स्वपुत्रो यत्र तान् गणान्

preritassa prabhurdevairmunibhiḥ parvatairatha |
dūtān prasthāpayāmāsa svaputro yatra tān gaṇān

वीरभद्रं विशालाक्षं शंकुकर्णं कराक्रमम् ।
नन्दीश्वरं महाकालं वज्रदंष्ट्रं महोन्मदम्

vīrabhadraṃ viśālākṣaṃ śaṃkukarṇaṃ karākramam |
nandīśvaraṃ mahākālaṃ vajradaṃṣṭraṃ mahonmadam

गोकर्णास्यं दधिमुखं ज्वलदग्निशिखोपमम् ।
लक्षं च क्षेत्रपालानां भूतानां च त्रिलक्षकम्

gokarṇāsyaṃ dadhimukhaṃ jvaladagniśikhopamam |
lakṣaṃ ca kṣetrapālānāṃ bhūtānāṃ ca trilakṣakam

रुद्रांश्च भैरवांश्चैव शिवतुल्यपराक्रमान् ।
अन्यांश्च विकृताकारानसंख्यानपि नारद

rudrāṃśca bhairavāṃścaiva śivatulyaparākramān |
anyāṃśca vikṛtākārānasaṃkhyānapi nārada

ते सर्वे शिवदूताश्च नानाशस्त्रास्त्रपाणयः ।
कृत्तिकानां च भवनं वेष्टयामासुरुद्धताः

te sarve śivadūtāśca nānāśastrāstrapāṇayaḥ |
kṛttikānāṃ ca bhavanaṃ veṣṭayāmāsuruddhatāḥ

दृष्ट्वा तान् कृत्तिकास्सर्वा भयविह्नलमानसाः ।
कार्त्तिकं कथयामासुर्ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा

dṛṣṭvā tān kṛttikāssarvā bhayavihnalamānasāḥ |
kārttikaṃ kathayāmāsurjvalaṃtaṃ brahmatejasā

वत्स सैन्यान्यसंख्यानि वेष्टयामासुरालयम् ।
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं महाभयमुपस्थितम्

vatsa sainyānyasaṃkhyāni veṣṭayāmāsurālayam |
kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ mahābhayamupasthitam

भयं त्यजत कल्याण्यो भयं किं वा मयि स्थिते ।
दुर्निवार्योऽस्मि बालश्च मातरः केन वार्यते

bhayaṃ tyajata kalyāṇyo bhayaṃ kiṃ vā mayi sthite |
durnivāryo'smi bālaśca mātaraḥ kena vāryate

एतस्मिन्नंतरे तत्र सैन्येन्द्रो नन्दिकेश्वरः ।
पुरतः कार्तिकेयस्योपविष्टस्समुवाच ह

etasminnaṃtare tatra sainyendro nandikeśvaraḥ |
purataḥ kārtikeyasyopaviṣṭassamuvāca ha

भ्रातः प्रवृत्तिं शृणु मे मातरश्च शुभावहाम् ।
प्रेरितोऽहं महेशेन संहर्त्रा शंकरेण च

bhrātaḥ pravṛttiṃ śṛṇu me mātaraśca śubhāvahām |
prerito'haṃ maheśena saṃhartrā śaṃkareṇa ca

कैलासे सर्वदेवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
सभायां संस्थितास्तात महत्युत्सवमंगले

kailāse sarvadevāśca brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
sabhāyāṃ saṃsthitāstāta mahatyutsavamaṃgale

तदा शिवा सभायां वै शंकरं सर्व शंकरम् ।
सम्बोध्य कथयामास तवान्वेषणहेतुकम्

tadā śivā sabhāyāṃ vai śaṃkaraṃ sarva śaṃkaram |
sambodhya kathayāmāsa tavānveṣaṇahetukam

पप्रच्छ ताञ्शिवो देवान् क्रमात्त्वत्प्राप्तिहेतवे ।
प्रत्युत्तरं ददुस्ते तु प्रत्येकं च यथोचितम्

papraccha tāñśivo devān kramāttvatprāptihetave |
pratyuttaraṃ daduste tu pratyekaṃ ca yathocitam

त्वामत्र कृत्तिकास्थाने कथयामासुरीश्वरम् ।
सर्वे धर्मादयो धर्माधर्मस्य कर्मसाक्षिणः

tvāmatra kṛttikāsthāne kathayāmāsurīśvaram |
sarve dharmādayo dharmādharmasya karmasākṣiṇaḥ

प्रबभूव रहः क्रीडा पार्वतीशिवयोः पुरा ।
दृष्टस्य च सुरैश्शंभोर्वीर्यं भूमौ पपात ह

prababhūva rahaḥ krīḍā pārvatīśivayoḥ purā |
dṛṣṭasya ca suraiśśaṃbhorvīryaṃ bhūmau papāta ha

भूमिस्तदक्षिपद्वह्नौ वह्निश्चाद्रौ स भूधरः ।
गंगायां सोऽक्षिपद्वेगात् तरंगैश्शरकानने

bhūmistadakṣipadvahnau vahniścādrau sa bhūdharaḥ |
gaṃgāyāṃ so'kṣipadvegāt taraṃgaiśśarakānane

तत्र बालोऽभवस्त्वं हि देवकार्यकृति प्रभुः ।
तत्र लब्धः कृत्तिकाभिस्त्वं भूमिं गच्छ सांप्रतम्

tatra bālo'bhavastvaṃ hi devakāryakṛti prabhuḥ |
tatra labdhaḥ kṛttikābhistvaṃ bhūmiṃ gaccha sāṃpratam

तवाभिषेकं शंभुस्तु करिष्यति सुरैस्सह ।
लप्स्यसे सर्वशस्त्राणि तारकाख्यं हनिष्यसि

tavābhiṣekaṃ śaṃbhustu kariṣyati suraissaha |
lapsyase sarvaśastrāṇi tārakākhyaṃ haniṣyasi

पुत्रस्त्वं विश्वसंहर्त्तुस्त्वां प्राप्तुञ्चाऽक्षमा इमाः ।
नाग्निं गोप्तुं यथा शक्तश्शुष्कवृक्षस्स्व कोटरे

putrastvaṃ viśvasaṃharttustvāṃ prāptuñcā'kṣamā imāḥ |
nāgniṃ goptuṃ yathā śaktaśśuṣkavṛkṣassva koṭare

दीप्तवांस्त्वं च विश्वेषु नासां गेहेषु शोभसे ।
यथा पतन्महाकूपे द्विजराजो न राजत

dīptavāṃstvaṃ ca viśveṣu nāsāṃ geheṣu śobhase |
yathā patanmahākūpe dvijarājo na rājata

करोषि च यथाऽलोकं नाऽऽच्छन्नोऽस्मासु तेजसा ।
यथा सूर्यः कलाछन्नो न भवेन्मानवस्य च

karoṣi ca yathā'lokaṃ nā''cchanno'smāsu tejasā |
yathā sūryaḥ kalāchanno na bhavenmānavasya ca

विष्णुस्त्वं जगतां व्यापी नान्यो जातोसि शांभव ।
यथा न केषां व्याप्यं च तत्सर्वं व्यापकं नभः

viṣṇustvaṃ jagatāṃ vyāpī nānyo jātosi śāṃbhava |
yathā na keṣāṃ vyāpyaṃ ca tatsarvaṃ vyāpakaṃ nabhaḥ

योगीन्द्रो नाऽनुलिप्तश्च भागी चेत्परिपोषणे ।
नैव लिप्तो यथात्मा च कर्मयोगेषु जीविनाम्

yogīndro nā'nuliptaśca bhāgī cetparipoṣaṇe |
naiva lipto yathātmā ca karmayogeṣu jīvinām

विश्वारंभस्त्वमीशश्च नासु ते संभवेत् स्थितिः ।
गुणानां तेजसां राशिर्यथात्मानं च योगिनः

viśvāraṃbhastvamīśaśca nāsu te saṃbhavet sthitiḥ |
guṇānāṃ tejasāṃ rāśiryathātmānaṃ ca yoginaḥ

भ्रातर्ये त्वां न जानंति ते नरा हतबुद्धयः ।
नाद्रियन्ते यथा भेकास्त्वेकवासाश्च पंकजान्

bhrātarye tvāṃ na jānaṃti te narā hatabuddhayaḥ |
nādriyante yathā bhekāstvekavāsāśca paṃkajān

भ्रातस्सर्वं विजानासि ज्ञानं त्रैकालिकं च यत् ।
ज्ञानी त्वं का प्रशंसा ते यतो मृत्युञ्जयाश्रितः

bhrātassarvaṃ vijānāsi jñānaṃ traikālikaṃ ca yat |
jñānī tvaṃ kā praśaṃsā te yato mṛtyuñjayāśritaḥ

कर्मणां जन्म येषां वा यासु यासु योनिषु ।
तासु ते निर्वृतिं भ्रातः प्राप्नुवंतीह सांप्रतम्

karmaṇāṃ janma yeṣāṃ vā yāsu yāsu yoniṣu |
tāsu te nirvṛtiṃ bhrātaḥ prāpnuvaṃtīha sāṃpratam

कृत्तिका ज्ञानवत्यश्च योगिन्यः प्रकृतेः कलाः ।
स्तन्येनासां वर्द्धितोऽहमुपकारेण संततम्

kṛttikā jñānavatyaśca yoginyaḥ prakṛteḥ kalāḥ |
stanyenāsāṃ varddhito'hamupakāreṇa saṃtatam

आसामहं पोष्यपुत्रो मदंशा योषितस्त्विमाः ।
तस्याश्च प्रकृतेरंशास्ततस्तत्स्वामिवीर्यजः

āsāmahaṃ poṣyaputro madaṃśā yoṣitastvimāḥ |
tasyāśca prakṛteraṃśāstatastatsvāmivīryajaḥ

न मद्भंगो हे शैलेन्द्रकन्यया नन्दिकेश्वर ।
सा च मे धर्मतो माता यथेमास्सर्वसंमताः

na madbhaṃgo he śailendrakanyayā nandikeśvara |
sā ca me dharmato mātā yathemāssarvasaṃmatāḥ

शम्भुना प्रेषितस्त्वं च शंभोः पुत्रसमो महान् ।
आगच्छामि त्वया सार्द्धं द्रक्ष्यामि देवताकुलम्

śambhunā preṣitastvaṃ ca śaṃbhoḥ putrasamo mahān |
āgacchāmi tvayā sārddhaṃ drakṣyāmi devatākulam

इत्येवमुक्त्वा तं शीघ्रं संबोध्य कृत्तिकागणम् ।
कार्त्तिकेयः प्रतस्थे हि सार्द्धं शंकरपार्षदैः

ityevamuktvā taṃ śīghraṃ saṃbodhya kṛttikāgaṇam |
kārttikeyaḥ pratasthe hi sārddhaṃ śaṃkarapārṣadaiḥ