Chapter 2: The tejas of Shiva and the birth of Skanda

तदाकर्ण्य महादेवो योगज्ञानविशारदः ।
त्यक्तकामो न तत्याज संभोगं पार्वतीभयात्

tadākarṇya mahādevo yogajñānaviśāradaḥ |
tyaktakāmo na tatyāja saṃbhogaṃ pārvatībhayāt

आजगाम गृहद्वारि सुराणां निकटं शिवः ।
दैत्येन पीडितानां च शंकरो भक्तवत्सलः

ājagāma gṛhadvāri surāṇāṃ nikaṭaṃ śivaḥ |
daityena pīḍitānāṃ ca śaṃkaro bhaktavatsalaḥ

देवास्सर्वे प्रभुं दृष्ट्वा हरिणा च मया शिवम् ।
बभूबुस्सुखिनश्चाति तदा वै भक्तवत्सलम्

devāssarve prabhuṃ dṛṣṭvā hariṇā ca mayā śivam |
babhūbussukhinaścāti tadā vai bhaktavatsalam

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां भगवान्भवः ।
प्रत्युवाच विषण्णात्मा दूयमानेन चेतसा

ityākarṇya vacasteṣāṃ surāṇāṃ bhagavānbhavaḥ |
pratyuvāca viṣaṇṇātmā dūyamānena cetasā

प्रणम्य सुमहाप्रीत्या नतस्कंधाश्च निर्जराः ।
तुष्टुवुः शंकरं सर्वे मया च हरिणा मुने

praṇamya sumahāprītyā nataskaṃdhāśca nirjarāḥ |
tuṣṭuvuḥ śaṃkaraṃ sarve mayā ca hariṇā mune

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
अन्तर्यामी हि सर्वेषां सर्वं जानासि शंकर

devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
antaryāmī hi sarveṣāṃ sarvaṃ jānāsi śaṃkara

देवकार्यं कुरु विभो रक्ष देवान् महेश्वर ।
जहि दैत्यान् कृपां कृत्वा तारकादीन् महाप्रभून्

devakāryaṃ kuru vibho rakṣa devān maheśvara |
jahi daityān kṛpāṃ kṛtvā tārakādīn mahāprabhūn

हे विष्णो हे विधे देवास्सर्वेषां वो मनोगतिः ।
यद्भावि तद्भवत्येव कोऽपि नो तन्निवारकः

he viṣṇo he vidhe devāssarveṣāṃ vo manogatiḥ |
yadbhāvi tadbhavatyeva ko'pi no tannivārakaḥ

यज्जातं तज्जातमेव प्रस्तुतं शृणुताऽमराः ।
शिरस्तस्खलितं वीर्यं को ग्रहीष्यति मेऽधुना

yajjātaṃ tajjātameva prastutaṃ śṛṇutā'marāḥ |
śirastaskhalitaṃ vīryaṃ ko grahīṣyati me'dhunā

स गृह्णीयादिति प्रोच्य पातयामास तद्भुवि ।
अग्निर्भूत्वा कपोतो हि प्रेरितस्सर्वनिर्जरैः

sa gṛhṇīyāditi procya pātayāmāsa tadbhuvi |
agnirbhūtvā kapoto hi preritassarvanirjaraiḥ

अभक्षच्छांभवं वीर्यं चंच्वा तु निखिलं तदा ।
एतस्मिन्नंतरे तत्राऽऽजगाम गिरिजा मुने

abhakṣacchāṃbhavaṃ vīryaṃ caṃcvā tu nikhilaṃ tadā |
etasminnaṃtare tatrā''jagāma girijā mune

शिवागमविलंबे च ददर्श सुरपुंगवान् ॥ ।
ज्ञात्वा तद्वृत्तमखिलं महाक्रोधयुता शिवा

śivāgamavilaṃbe ca dadarśa surapuṃgavān || |
jñātvā tadvṛttamakhilaṃ mahākrodhayutā śivā

उवाच त्रिदशान् सर्वान् हरिप्रभृतिकाँस्तदा

uvāca tridaśān sarvān hariprabhṛtikām̐stadā

रे रे सुरगणास्सर्वे यूयं दुष्टा विशेषतः ।
स्वार्थसंसाधका नित्यं तदर्थं परदुःखदाः

re re suragaṇāssarve yūyaṃ duṣṭā viśeṣataḥ |
svārthasaṃsādhakā nityaṃ tadarthaṃ paraduḥkhadāḥ

स्वार्थहेतोर्महेशानमाराध्य परमं प्रभुम् ।
नष्टं चक्रुर्मद्विहारं वंध्याऽभवमहं सुराः

svārthahetormaheśānamārādhya paramaṃ prabhum |
naṣṭaṃ cakrurmadvihāraṃ vaṃdhyā'bhavamahaṃ surāḥ

मां विरोध्य सुखं नैव केषांचिदपि निर्जराः ।
तस्माद्दुःखं भवेद्वो हि दुष्टानां त्रिदिवौकसाम्

māṃ virodhya sukhaṃ naiva keṣāṃcidapi nirjarāḥ |
tasmādduḥkhaṃ bhavedvo hi duṣṭānāṃ tridivaukasām

इत्युक्त्वा विष्णुप्रमुखान् सुरान्सर्वान् शशाप सा ।
प्रज्वलंती प्रकोपेन शैलराजसुता शिवा

ityuktvā viṣṇupramukhān surānsarvān śaśāpa sā |
prajvalaṃtī prakopena śailarājasutā śivā

अद्यप्रभृति देवानां वंध्या भार्या भवन्त्विति ।
देवाश्च दुःखितास्संतु निखिला मद्विरोधिनः

adyaprabhṛti devānāṃ vaṃdhyā bhāryā bhavantviti |
devāśca duḥkhitāssaṃtu nikhilā madvirodhinaḥ

इति शप्त्वाखिलान्देवान् विष्ण्वाद्यान्सकलेश्वरी ।
उवाच पावकं क्रुद्धा भक्षकं शिवरेतसः

iti śaptvākhilāndevān viṣṇvādyānsakaleśvarī |
uvāca pāvakaṃ kruddhā bhakṣakaṃ śivaretasaḥ

सर्वभक्षी भव शुचे पीडितात्मेति नित्यशः ।
शिवतत्त्वं न जानासि मूर्खोऽसि सुरकार्यकृत्

sarvabhakṣī bhava śuce pīḍitātmeti nityaśaḥ |
śivatattvaṃ na jānāsi mūrkho'si surakāryakṛt

रे रे शठ महादुष्ट दुष्टानां दुष्टबोधवान् ।
अभक्षश्शिववीर्यं यन्नाकार्षीरुचितं हि तत्

re re śaṭha mahāduṣṭa duṣṭānāṃ duṣṭabodhavān |
abhakṣaśśivavīryaṃ yannākārṣīrucitaṃ hi tat

इति शप्त्वा शिवा वह्निं सहेशेन नगात्मजा ।
जगाम स्वालयं शीघ्रमसंतुष्टा ततो मुने

iti śaptvā śivā vahniṃ saheśena nagātmajā |
jagāma svālayaṃ śīghramasaṃtuṣṭā tato mune

गत्वा शिवा शिवं सम्यक् बोधयामास यत्नतः ।
अजीजनत्परं पुत्रं गणेशाख्यं मुनीश्वर

gatvā śivā śivaṃ samyak bodhayāmāsa yatnataḥ |
ajījanatparaṃ putraṃ gaṇeśākhyaṃ munīśvara

तद्वृत्तांतमशेषं च वर्णयिष्ये मुनेऽग्रतः ।
इदानीं शृणु सुप्रीत्या गुहोत्पत्तिं वदाम्यहम्

tadvṛttāṃtamaśeṣaṃ ca varṇayiṣye mune'grataḥ |
idānīṃ śṛṇu suprītyā guhotpattiṃ vadāmyaham

पावकादितमन्नादि भुंजते निर्जराः खलु ।
वेदवाण्येति सर्वे ते सगर्भा अभवन्सुराः

pāvakāditamannādi bhuṃjate nirjarāḥ khalu |
vedavāṇyeti sarve te sagarbhā abhavansurāḥ

ततोऽसहंतस्तद्वीर्यं पीडिता ह्यभवन् सुराः ।
विष्ण्वाद्या निखिलाश्चाति शिवाऽऽज्ञा नष्टबुद्धयः

tato'sahaṃtastadvīryaṃ pīḍitā hyabhavan surāḥ |
viṣṇvādyā nikhilāścāti śivā''jñā naṣṭabuddhayaḥ

अथ विष्णुप्रभृतिकास्सर्वे देवा विमोहिताः ।
दह्यमाना ययुः शीघ्रं शरणं पार्वतीपतेः

atha viṣṇuprabhṛtikāssarve devā vimohitāḥ |
dahyamānā yayuḥ śīghraṃ śaraṇaṃ pārvatīpateḥ

शिवालयस्य ते द्वारि गत्वा सर्वे विनम्रकाः ।
तुष्टुवुस्सशिवं शंभुं प्रीत्या सांजलयस्सुराः

śivālayasya te dvāri gatvā sarve vinamrakāḥ |
tuṣṭuvussaśivaṃ śaṃbhuṃ prītyā sāṃjalayassurāḥ

देवदेव महादेव गिरिजेश महाप्रभो ।
किं जातमधुना नाथ तव माया दुरत्यया

devadeva mahādeva girijeśa mahāprabho |
kiṃ jātamadhunā nātha tava māyā duratyayā

सगर्भाश्च वयं जाता दह्यमानाश्च रेतसा ।
तव शंभो कुरु कृपां निवारय दशामिमाम्

sagarbhāśca vayaṃ jātā dahyamānāśca retasā |
tava śaṃbho kuru kṛpāṃ nivāraya daśāmimām

इत्याकर्ण्याऽमरनुतिं परमेशश्शिवापतिः ।
आजगाम द्रुतं द्वारि यत्र देवाः स्थिता मुने

ityākarṇyā'maranutiṃ parameśaśśivāpatiḥ |
ājagāma drutaṃ dvāri yatra devāḥ sthitā mune

आगतं शंकरं द्वारि सर्वे देवाश्च साच्युताः ।
प्रणम्य तुष्टुवुः प्रीत्या नर्तका भक्तवत्सलम्

āgataṃ śaṃkaraṃ dvāri sarve devāśca sācyutāḥ |
praṇamya tuṣṭuvuḥ prītyā nartakā bhaktavatsalam

शंभो शिव महेशान त्वां नतास्स्म विशेषतः ।
रक्ष नश्शरणापन्नान्दह्यमानांश्च रेतसा

śaṃbho śiva maheśāna tvāṃ natāssma viśeṣataḥ |
rakṣa naśśaraṇāpannāndahyamānāṃśca retasā

इदं दुःखं हर हर भवामो हि मृता ध्रुवम् ।
त्वां विना कस्समर्थोऽद्य देवदुःखनिवा रणे

idaṃ duḥkhaṃ hara hara bhavāmo hi mṛtā dhruvam |
tvāṃ vinā kassamartho'dya devaduḥkhanivā raṇe

इति दीनतरं वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् प्रभुः ।
प्रत्युवाच विहस्याऽथ स सुरान् भक्तवत्सलः

iti dīnataraṃ vākyamākarṇya surarāṭ prabhuḥ |
pratyuvāca vihasyā'tha sa surān bhaktavatsalaḥ

हे हरे हे विधे देवास्सर्वे शृणुत मद्वचः ।
भविष्यति सुखं वोऽद्य सावधाना भवन्तु हि

he hare he vidhe devāssarve śṛṇuta madvacaḥ |
bhaviṣyati sukhaṃ vo'dya sāvadhānā bhavantu hi

एतद्वमत मद्वीर्यं द्रुतमेवाऽखिलास्सुराः ।
सुखिनस्तद्विशेषेण शासनान्मम सुप्रभो

etadvamata madvīryaṃ drutamevā'khilāssurāḥ |
sukhinastadviśeṣeṇa śāsanānmama suprabho

इत्याज्ञां शिरसाऽधाय विष्ण्वाद्यास्सकलास्सुराः ।
अकार्षुर्वमनं शीघ्रं स्मरंतश्शिवमव्ययम्

ityājñāṃ śirasā'dhāya viṣṇvādyāssakalāssurāḥ |
akārṣurvamanaṃ śīghraṃ smaraṃtaśśivamavyayam

तच्छंभुरेतस्स्वर्णाभं पर्वताकारमद्भुतम् ।
अभवत्पतितं भूमौ स्पृशद् द्यामेव सुप्रभम्

tacchaṃbhuretassvarṇābhaṃ parvatākāramadbhutam |
abhavatpatitaṃ bhūmau spṛśad dyāmeva suprabham

अभवन्सुखिनस्सर्वे सुरास्सर्वेऽच्युतादयः ।
अस्तुवन् परमेशानं शंकरं भक्तवत्सलम्

abhavansukhinassarve surāssarve'cyutādayaḥ |
astuvan parameśānaṃ śaṃkaraṃ bhaktavatsalam

पावकस्त्वभवन्नैव सुखी तत्र मुनीश्वर ।
तस्याज्ञां परमोऽदाद्वै शंकरः परमेश्वरः

pāvakastvabhavannaiva sukhī tatra munīśvara |
tasyājñāṃ paramo'dādvai śaṃkaraḥ parameśvaraḥ

ततस्सवह्निर्विकलस्सांजलिर्नतको मुने ।
अस्तौच्छिवं सुखी नात्मा वचनं चेदमब्रवीत्

tatassavahnirvikalassāṃjalirnatako mune |
astaucchivaṃ sukhī nātmā vacanaṃ cedamabravīt

देवदेव महेशान मूढोऽहं तव सेवकः ।
क्षमस्व मेऽपराधं हि मम दाहं निवारय

devadeva maheśāna mūḍho'haṃ tava sevakaḥ |
kṣamasva me'parādhaṃ hi mama dāhaṃ nivāraya

त्वं दीनवत्सल स्वामिञ्शंकरः परमेश्वरः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पावको दीनवत्सलम्

tvaṃ dīnavatsala svāmiñśaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
pratyuvāca prasannātmā pāvako dīnavatsalam

इत्याकर्ण्य शुचेर्वाणीं स शंभुः परमेश्वरः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पावकं दीनवत्सलः

ityākarṇya śucervāṇīṃ sa śaṃbhuḥ parameśvaraḥ |
pratyuvāca prasannātmā pāvakaṃ dīnavatsalaḥ

कृतं त्वनुचितं कर्म मद्रेतो भक्षितं हि यत् ।
अतोऽनिवृत्तस्ते दाहः पापाधिक्यान्मदाज्ञया

kṛtaṃ tvanucitaṃ karma madreto bhakṣitaṃ hi yat |
ato'nivṛttaste dāhaḥ pāpādhikyānmadājñayā

इदानीं त्वं सुखी नाम शुचे मच्छरणागतः ।
अतः प्रसन्नो जातोऽहं सर्वं दुःखं विनश्यति

idānīṃ tvaṃ sukhī nāma śuce maccharaṇāgataḥ |
ataḥ prasanno jāto'haṃ sarvaṃ duḥkhaṃ vinaśyati

कस्याश्चित्सुस्त्रियां योनौ मद्रेतस्त्यज यत्नतः ।
भविष्यति सुखी त्वं हि निर्दाहात्मा विशेषतः

kasyāścitsustriyāṃ yonau madretastyaja yatnataḥ |
bhaviṣyati sukhī tvaṃ hi nirdāhātmā viśeṣataḥ

शंभुवाक्यं निशम्येति प्रत्युवाच शनैः शुचिः ।
सांजलिर्नतकः प्रीत्या शंकरं भक्तशंकरम्

śaṃbhuvākyaṃ niśamyeti pratyuvāca śanaiḥ śuciḥ |
sāṃjalirnatakaḥ prītyā śaṃkaraṃ bhaktaśaṃkaram

दुरासदमिदं तेजस्तव नाथ महेश्वर ।
काचिन्नास्ति विना शक्त्या धर्तुं योनौ जगत्त्रये

durāsadamidaṃ tejastava nātha maheśvara |
kācinnāsti vinā śaktyā dhartuṃ yonau jagattraye

इत्थं यदाऽब्रवीद्वह्निस्तदा त्वं मुनिसत्तम ।
शंकरप्रेरितः प्रात्थ हृदाग्निमुपकारकः

itthaṃ yadā'bravīdvahnistadā tvaṃ munisattama |
śaṃkarapreritaḥ prāttha hṛdāgnimupakārakaḥ

शृणु मद्वचनं वह्ने तव दाहहरं शुभम् ।
परमानंददं रम्यं सर्वकष्टनिवारकम्

śṛṇu madvacanaṃ vahne tava dāhaharaṃ śubham |
paramānaṃdadaṃ ramyaṃ sarvakaṣṭanivārakam

कृत्वोपायमिमं वह्ने सुखी भव विदाहकः ।
शिवेच्छया मया सम्यगुक्तं तातेदमादरात्

kṛtvopāyamimaṃ vahne sukhī bhava vidāhakaḥ |
śivecchayā mayā samyaguktaṃ tātedamādarāt

तपोमासस्नानकर्त्र्यस्त्रियो यास्स्युः प्रगे शुचे ।
तद्देहेषु स्थापय त्वं शिवरेतस्त्विदं महत्

tapomāsasnānakartryastriyo yāssyuḥ prage śuce |
taddeheṣu sthāpaya tvaṃ śivaretastvidaṃ mahat

तस्मिन्नवसरे तत्रा ऽगतास्सप्तमुनिस्त्रियः ।
तपोमासि स्नानकामाः प्रातस्सन्नियमा मुने

tasminnavasare tatrā 'gatāssaptamunistriyaḥ |
tapomāsi snānakāmāḥ prātassanniyamā mune

स्नानं कृत्वा स्त्रियस्ता हि महाशीतार्द्दिताश्च षट् ।
गंतुकामा मुने याता वह्निज्वालासमीपतः

snānaṃ kṛtvā striyastā hi mahāśītārdditāśca ṣaṭ |
gaṃtukāmā mune yātā vahnijvālāsamīpataḥ

विमोहिताश्च ता दृष्ट्वारुन्धती गिरिशाज्ञया ।
निषिषेध विशेषेण सुचरित्र सुबोधिनी

vimohitāśca tā dṛṣṭvārundhatī giriśājñayā |
niṣiṣedha viśeṣeṇa sucaritra subodhinī

ताः षड् मुनिस्त्रियो मोहाद्धठात्तत्र गता मुने ।
स्वशीतविनिवृत्त्यर्थं मोहिताः शिवमायया

tāḥ ṣaḍ munistriyo mohāddhaṭhāttatra gatā mune |
svaśītavinivṛttyarthaṃ mohitāḥ śivamāyayā

तद्रेतःकणिकास्सद्यस्तद्देहान् विविशुर्मुने ।
रोमद्वाराऽखिला वह्निरभूद्दाहविवर्जितः

tadretaḥkaṇikāssadyastaddehān viviśurmune |
romadvārā'khilā vahnirabhūddāhavivarjitaḥ

अंतर्धाय द्रुतं वह्निर्ज्वालारूपो जगाम ह ।
सुखी स्वलोकं मनसा स्मरंस्त्वां शंकरं च तम्

aṃtardhāya drutaṃ vahnirjvālārūpo jagāma ha |
sukhī svalokaṃ manasā smaraṃstvāṃ śaṃkaraṃ ca tam

सगर्भास्ताः स्त्रियस्साधोऽभवन् दाहप्रपीडिताः ।
जग्मुस्स्वभवनं तातारुंधती दुःखिताऽग्निना

sagarbhāstāḥ striyassādho'bhavan dāhaprapīḍitāḥ |
jagmussvabhavanaṃ tātāruṃdhatī duḥkhitā'gninā

दृष्ट्वा स्वस्त्रीगतिं तात नाथाः क्रोधाकुला द्रुतम् ।
तत्यजुस्ताः स्त्रियस्तात सुसंमंत्र्य परस्परम्

dṛṣṭvā svastrīgatiṃ tāta nāthāḥ krodhākulā drutam |
tatyajustāḥ striyastāta susaṃmaṃtrya parasparam

अथ ताः षट् स्त्रियस्सर्वा दृष्ट्वा स्वव्यभिचारकम् ।
महादुःखान्वितास्ताताऽभवन्नाकुलमानसाः

atha tāḥ ṣaṭ striyassarvā dṛṣṭvā svavyabhicārakam |
mahāduḥkhānvitāstātā'bhavannākulamānasāḥ

तत्यजुश्शिव रेतस्तद्गर्भरूपं मुनिस्त्रियः ।
ता हिमाचलपृष्ठेऽथाभवन् दाहविवर्जिताः

tatyajuśśiva retastadgarbharūpaṃ munistriyaḥ |
tā himācalapṛṣṭhe'thābhavan dāhavivarjitāḥ

असहञ्शिवरेतस्तद्धिमाद्रिः कंपमुद्वहन् ।
गंगायां प्राक्षिपत्तूर्णमसह्यं दाहपीडितः

asahañśivaretastaddhimādriḥ kaṃpamudvahan |
gaṃgāyāṃ prākṣipattūrṇamasahyaṃ dāhapīḍitaḥ

गंगयाऽपि च तद्वीर्यं दुस्सहं परमात्मनः ।
निःक्षिप्तं हि शरस्तंबे तरंगैः स्वैर्मुनीश्वर

gaṃgayā'pi ca tadvīryaṃ dussahaṃ paramātmanaḥ |
niḥkṣiptaṃ hi śarastaṃbe taraṃgaiḥ svairmunīśvara

पतितं तत्र तद्रेतो द्रुतं बालो बभूव ह ।
सुन्दरस्सुभगः श्रीमांस्तेजस्वी प्रीतिवर्द्धनः

patitaṃ tatra tadreto drutaṃ bālo babhūva ha |
sundarassubhagaḥ śrīmāṃstejasvī prītivarddhanaḥ

मार्गमासे सिते पक्षे तिथौ षष्ठ्यां मुनीश्वर ।
प्रादुर्भावोऽभवत्तस्य शिवपुत्रस्य भूतले

mārgamāse site pakṣe tithau ṣaṣṭhyāṃ munīśvara |
prādurbhāvo'bhavattasya śivaputrasya bhūtale

तस्मिन्नवसरे ब्रह्मन्न कस्माद्धिम शैलजा ।
अभूतः सुखिनौ तत्र स्वगिरौ गिरिशोऽपि च

tasminnavasare brahmanna kasmāddhima śailajā |
abhūtaḥ sukhinau tatra svagirau giriśo'pi ca

शिवाकुचाभ्यां सुस्राव पय आनन्दसंभवम् ।
तत्र गत्वा च सर्वेषां सुखमासीन्मुनेऽधिकम्

śivākucābhyāṃ susrāva paya ānandasaṃbhavam |
tatra gatvā ca sarveṣāṃ sukhamāsīnmune'dhikam

मंगलं चाऽभवत्तात त्रिलोक्यां सुखदं सताम् ।
खलानामभवद्विघ्नो दैत्यानां च विशेषतः

maṃgalaṃ cā'bhavattāta trilokyāṃ sukhadaṃ satām |
khalānāmabhavadvighno daityānāṃ ca viśeṣataḥ

अकस्मादभवद्व्योम्नि परमो दुंदुभिध्वनिः ।
पुष्पवृष्टिः पपाताऽशु बालकोपरि नारद

akasmādabhavadvyomni paramo duṃdubhidhvaniḥ |
puṣpavṛṣṭiḥ papātā'śu bālakopari nārada

विष्ण्वादीनां समस्तानां देवानां मुनिसत्तम ।
अभूदकस्मात्परम आनन्दः परमोत्सवः

viṣṇvādīnāṃ samastānāṃ devānāṃ munisattama |
abhūdakasmātparama ānandaḥ paramotsavaḥ