घ॒र्मा सम॑न्ता त्रि॒वृतं॒ व्या॑पतु॒स्तयो॒र्जुष्टिं॑ मात॒रिश्वा॑ जगाम ।
दि॒वस्पयो॒ दिधि॑षाणा अवेषन्वि॒दुर्दे॒वाः स॒हसा॑मानम॒र्कम्
gharmā samantā trivṛtaṃ vyāpatustayorjuṣṭiṃ mātariśvā jagāma |
divaspayo didhiṣāṇā aveṣanvidurdevāḥ sahasāmānamarkam
Mandala 10
Sukta 114: The one bird the sages shape many ways
Rishi: वैरूपः सध्रिः, तापसो घर्मो वा · Devata: विश्वे देवाः · Metre: त्रिष्टुप्, ४ जगती
10 verses · 114 of 191
What happens in this chapter
The one bird the sages shape many ways
Sadhri Vairupa, or Gharma Tapasa, addresses the Vishvedevas in trishtubh with a riddle-like meditation on the yajna. Two heated gharmas pervade the threefold world. A young woman with four braids, her face anointed with ghee, wears the sacred patterns; two eagles sit on her. One bird has entered the ocean and surveys the whole world; the mother licks him and he licks the mother. Then the famous line: the sages, poets, by their words shape in many forms the bird who is one. They fix the metres and measure twelve Soma cups. As far as Brahman extends, so far extends Vak. Who knows the yoking of the metres?
ति॒स्रो दे॒ष्ट्राय॒ निरृ॑ती॒रुपा॑सते दीर्घ॒श्रुतो॒ वि हि जा॒नन्ति॒ वह्न॑यः ।
तासां॒ नि चि॑क्युः क॒वयो॑ नि॒दानं॒ परे॑षु॒ या गुह्ये॑षु व्र॒तेषु॑
tisro deṣṭrāya nirṛtīrupāsate dīrghaśruto vi hi jānanti vahnayaḥ |
tāsāṃ ni cikyuḥ kavayo nidānaṃ pareṣu yā guhyeṣu vrateṣu
चतु॑ष्कपर्दा युव॒तिः सु॒पेशा॑ घृ॒तप्र॑तीका व॒युना॑नि वस्ते ।
तस्यां॑ सुप॒र्णा वृष॑णा॒ नि षे॑दतु॒र्यत्र॑ दे॒वा द॑धि॒रे भा॑ग॒धेय॑म्
catuṣkapardā yuvatiḥ supeśā ghṛtapratīkā vayunāni vaste |
tasyāṃ suparṇā vṛṣaṇā ni ṣedaturyatra devā dadhire bhāgadheyam
एक॑ः सुप॒र्णः स स॑मु॒द्रमा वि॑वेश॒ स इ॒दं विश्वं॒ भुव॑नं॒ वि च॑ष्टे ।
तं पाके॑न॒ मन॑सापश्य॒मन्ति॑त॒स्तं मा॒ता रे॑ळ्हि॒ स उ॑ रेळ्हि मा॒तर॑म्
ekaḥ suparṇaḥ sa samudramā viveśa sa idaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ vi caṣṭe |
taṃ pākena manasāpaśyamantitastaṃ mātā reḻhi sa u reḻhi mātaram
सु॒प॒र्णं विप्रा॑ः क॒वयो॒ वचो॑भि॒रेकं॒ सन्तं॑ बहु॒धा क॑ल्पयन्ति ।
छन्दां॑सि च॒ दध॑तो अध्व॒रेषु॒ ग्रहा॒न्सोम॑स्य मिमते॒ द्वाद॑श
suparṇaṃ viprāḥ kavayo vacobhirekaṃ santaṃ bahudhā kalpayanti |
chandāṃsi ca dadhato adhvareṣu grahānsomasya mimate dvādaśa
ष॒ट्त्रिं॒शाँश्च॑ च॒तुर॑ः क॒ल्पय॑न्त॒श्छन्दां॑सि च॒ दध॑त आद्वाद॒शम् ।
य॒ज्ञं वि॒माय॑ क॒वयो॑ मनी॒ष ऋ॑क्सा॒माभ्यां॒ प्र रथं॑ वर्तयन्ति
ṣaṭtriṃśām̐śca caturaḥ kalpayantaśchandāṃsi ca dadhata ādvādaśam |
yajñaṃ vimāya kavayo manīṣa ṛksāmābhyāṃ pra rathaṃ vartayanti
चतु॑र्दशा॒न्ये म॑हि॒मानो॑ अस्य॒ तं धीरा॑ वा॒चा प्र ण॑यन्ति स॒प्त ।
आप्ना॑नं ती॒र्थं क इ॒ह प्र वो॑च॒द्येन॑ प॒था प्र॒पिब॑न्ते सु॒तस्य॑
caturdaśānye mahimāno asya taṃ dhīrā vācā pra ṇayanti sapta |
āpnānaṃ tīrthaṃ ka iha pra vocadyena pathā prapibante sutasya
स॒ह॒स्र॒धा प॑ञ्चद॒शान्यु॒क्था याव॒द्द्यावा॑पृथि॒वी ताव॒दित्तत् ।
स॒ह॒स्र॒धा म॑हि॒मान॑ः स॒हस्रं॒ याव॒द्ब्रह्म॒ विष्ठि॑तं॒ ताव॑ती॒ वाक्
sahasradhā pañcadaśānyukthā yāvaddyāvāpṛthivī tāvadittat |
sahasradhā mahimānaḥ sahasraṃ yāvadbrahma viṣṭhitaṃ tāvatī vāk
कश्छन्द॑सां॒ योग॒मा वे॑द॒ धीर॒ः को धिष्ण्यां॒ प्रति॒ वाचं॑ पपाद ।
कमृ॒त्विजा॑मष्ट॒मं शूर॑माहु॒र्हरी॒ इन्द्र॑स्य॒ नि चि॑काय॒ कः स्वि॑त्
kaśchandasāṃ yogamā veda dhīraḥ ko dhiṣṇyāṃ prati vācaṃ papāda |
kamṛtvijāmaṣṭamaṃ śūramāhurharī indrasya ni cikāya kaḥ svit
भूम्या॒ अन्तं॒ पर्येके॑ चरन्ति॒ रथ॑स्य धू॒र्षु यु॒क्तासो॑ अस्थुः ।
श्रम॑स्य दा॒यं वि भ॑जन्त्येभ्यो य॒दा य॒मो भव॑ति ह॒र्म्ये हि॒तः
bhūmyā antaṃ paryeke caranti rathasya dhūrṣu yuktāso asthuḥ |
śramasya dāyaṃ vi bhajantyebhyo yadā yamo bhavati harmye hitaḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)