Mandala 1

Sukta 92: The Dawns spread their banner of light

Rishi: गोतमो राहूगणः · Devata: उषाः, १६-१८ अश्विनौ · Metre: १-४ जगती, ५-१२ त्रिष्टुप्, १३-१८ उष्णिक्

18 verses · 92 of 191

What happens in this chapter

The Dawns spread their banner of light

The Dawns have raised their banner in the eastern half of the sky, like warriors burnishing weapons, ruddy cows going forth as mothers. Gotama Rahugana sings Ushas in jagati, trishtubh and ushnih, the last three verses to the Ashvins. She weaves bright patterns like a dancer, bares her breast as a cow her udder, and makes light for every world. We have crossed beyond this darkness. Born again and again, ancient yet always the same colour, she wears away the life of mortals as a gambler takes the stakes. The Gotamas ask her for fame, brave sons, horses and cattle, and call the Ashvins, waking at dawn, to drink soma.

92.1

ए॒ता उ॒ त्या उ॒षस॑ः के॒तुम॑क्रत॒ पूर्वे॒ अर्धे॒ रज॑सो भा॒नुम॑ञ्जते ।
नि॒ष्कृ॒ण्वा॒ना आयु॑धानीव धृ॒ष्णव॒ः प्रति॒ गावोऽरु॑षीर्यन्ति मा॒तर॑ः

etā u tyā uṣasaḥ ketumakrata pūrve ardhe rajaso bhānumañjate |
niṣkṛṇvānā āyudhānīva dhṛṣṇavaḥ prati gāvo'ruṣīryanti mātaraḥ

92.2

उद॑पप्तन्नरु॒णा भा॒नवो॒ वृथा॑ स्वा॒युजो॒ अरु॑षी॒र्गा अ॑युक्षत ।
अक्र॑न्नु॒षासो॑ व॒युना॑नि पू॒र्वथा॒ रुश॑न्तं भा॒नुमरु॑षीरशिश्रयुः

udapaptannaruṇā bhānavo vṛthā svāyujo aruṣīrgā ayukṣata |
akrannuṣāso vayunāni pūrvathā ruśantaṃ bhānumaruṣīraśiśrayuḥ

92.3

अर्च॑न्ति॒ नारी॑र॒पसो॒ न वि॒ष्टिभि॑ः समा॒नेन॒ योज॑ने॒ना प॑रा॒वत॑ः ।
इषं॒ वह॑न्तीः सु॒कृते॑ सु॒दान॑वे॒ विश्वेदह॒ यज॑मानाय सुन्व॒ते

arcanti nārīrapaso na viṣṭibhiḥ samānena yojanenā parāvataḥ |
iṣaṃ vahantīḥ sukṛte sudānave viśvedaha yajamānāya sunvate

92.4

अधि॒ पेशां॑सि वपते नृ॒तूरि॒वापो॑र्णुते॒ वक्ष॑ उ॒स्रेव॒ बर्ज॑हम् ।
ज्योति॒र्विश्व॑स्मै॒ भुव॑नाय कृण्व॒ती गावो॒ न व्र॒जं व्यु१॒॑षा आ॑व॒र्तम॑ः

adhi peśāṃsi vapate nṛtūrivāporṇute vakṣa usreva barjaham |
jyotirviśvasmai bhuvanāya kṛṇvatī gāvo na vrajaṃ vyuṣā āvartamaḥ

92.5

प्रत्य॒र्ची रुश॑दस्या अदर्शि॒ वि ति॑ष्ठते॒ बाध॑ते कृ॒ष्णमभ्व॑म् ।
स्वरुं॒ न पेशो॑ वि॒दथे॑ष्व॒ञ्जञ्चि॒त्रं दि॒वो दु॑हि॒ता भा॒नुम॑श्रेत्

pratyarcī ruśadasyā adarśi vi tiṣṭhate bādhate kṛṣṇamabhvam |
svaruṃ na peśo vidatheṣvañjañcitraṃ divo duhitā bhānumaśret

92.6

अता॑रिष्म॒ तम॑सस्पा॒रम॒स्योषा उ॒च्छन्ती॑ व॒युना॑ कृणोति ।
श्रि॒ये छन्दो॒ न स्म॑यते विभा॒ती सु॒प्रती॑का सौमन॒साया॑जीगः

atāriṣma tamasaspāramasyoṣā ucchantī vayunā kṛṇoti |
śriye chando na smayate vibhātī supratīkā saumanasāyājīgaḥ

92.7

भास्व॑ती ने॒त्री सू॒नृता॑नां दि॒वः स्त॑वे दुहि॒ता गोत॑मेभिः ।
प्र॒जाव॑तो नृ॒वतो॒ अश्व॑बुध्या॒नुषो॒ गोअ॑ग्राँ॒ उप॑ मासि॒ वाजा॑न्

bhāsvatī netrī sūnṛtānāṃ divaḥ stave duhitā gotamebhiḥ |
prajāvato nṛvato aśvabudhyānuṣo goagrām̐ upa māsi vājān

92.8

उष॒स्तम॑श्यां य॒शसं॑ सु॒वीरं॑ दा॒सप्र॑वर्गं र॒यिमश्व॑बुध्यम् ।
सु॒दंस॑सा॒ श्रव॑सा॒ या वि॒भासि॒ वाज॑प्रसूता सुभगे बृ॒हन्त॑म्

uṣastamaśyāṃ yaśasaṃ suvīraṃ dāsapravargaṃ rayimaśvabudhyam |
sudaṃsasā śravasā yā vibhāsi vājaprasūtā subhage bṛhantam

92.9

विश्वा॑नि दे॒वी भुव॑नाभि॒चक्ष्या॑ प्रती॒ची चक्षु॑रुर्वि॒या वि भा॑ति ।
विश्वं॑ जी॒वं च॒रसे॑ बो॒धय॑न्ती॒ विश्व॑स्य॒ वाच॑मविदन्मना॒योः

viśvāni devī bhuvanābhicakṣyā pratīcī cakṣururviyā vi bhāti |
viśvaṃ jīvaṃ carase bodhayantī viśvasya vācamavidanmanāyoḥ

92.10

पुन॑ःपुन॒र्जाय॑माना पुरा॒णी स॑मा॒नं वर्ण॑म॒भि शुम्भ॑माना ।
श्व॒घ्नीव॑ कृ॒त्नुर्विज॑ आमिना॒ना मर्त॑स्य दे॒वी ज॒रय॒न्त्यायु॑ः

punaḥpunarjāyamānā purāṇī samānaṃ varṇamabhi śumbhamānā |
śvaghnīva kṛtnurvija āminānā martasya devī jarayantyāyuḥ

92.11

व्यू॒र्ण्व॒ती दि॒वो अन्ताँ॑ अबो॒ध्यप॒ स्वसा॑रं सनु॒तर्यु॑योति ।
प्र॒मि॒न॒ती म॑नु॒ष्या॑ यु॒गानि॒ योषा॑ जा॒रस्य॒ चक्ष॑सा॒ वि भा॑ति

vyūrṇvatī divo antām̐ abodhyapa svasāraṃ sanutaryuyoti |
praminatī manuṣyā yugāni yoṣā jārasya cakṣasā vi bhāti

92.12

प॒शून्न चि॒त्रा सु॒भगा॑ प्रथा॒ना सिन्धु॒र्न क्षोद॑ उर्वि॒या व्य॑श्वैत् ।
अमि॑नती॒ दैव्या॑नि व्र॒तानि॒ सूर्य॑स्य चेति र॒श्मिभि॑र्दृशा॒ना

paśūnna citrā subhagā prathānā sindhurna kṣoda urviyā vyaśvait |
aminatī daivyāni vratāni sūryasya ceti raśmibhirdṛśānā

92.13

उष॒स्तच्चि॒त्रमा भ॑रा॒स्मभ्यं॑ वाजिनीवति ।
येन॑ तो॒कं च॒ तन॑यं च॒ धाम॑हे

uṣastaccitramā bharāsmabhyaṃ vājinīvati |
yena tokaṃ ca tanayaṃ ca dhāmahe

92.14

उषो॑ अ॒द्येह गो॑म॒त्यश्वा॑वति विभावरि ।
रे॒वद॒स्मे व्यु॑च्छ सूनृतावति

uṣo adyeha gomatyaśvāvati vibhāvari |
revadasme vyuccha sūnṛtāvati

92.15

यु॒क्ष्वा हि वा॑जिनीव॒त्यश्वाँ॑ अ॒द्यारु॒णाँ उ॑षः ।
अथा॑ नो॒ विश्वा॒ सौभ॑गा॒न्या व॑ह

yukṣvā hi vājinīvatyaśvām̐ adyāruṇām̐ uṣaḥ |
athā no viśvā saubhagānyā vaha

92.16

अश्वि॑ना व॒र्तिर॒स्मदा गोम॑द्दस्रा॒ हिर॑ण्यवत् ।
अ॒र्वाग्रथं॒ सम॑नसा॒ नि य॑च्छतम्

aśvinā vartirasmadā gomaddasrā hiraṇyavat |
arvāgrathaṃ samanasā ni yacchatam

92.17

यावि॒त्था श्लोक॒मा दि॒वो ज्योति॒र्जना॑य च॒क्रथु॑ः ।
आ न॒ ऊर्जं॑ वहतमश्विना यु॒वम्

yāvitthā ślokamā divo jyotirjanāya cakrathuḥ |
ā na ūrjaṃ vahatamaśvinā yuvam

92.18

एह दे॒वा म॑यो॒भुवा॑ द॒स्रा हिर॑ण्यवर्तनी ।
उ॒ष॒र्बुधो॑ वहन्तु॒ सोम॑पीतये

eha devā mayobhuvā dasrā hiraṇyavartanī |
uṣarbudho vahantu somapītaye

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)