Sarga 42: The Siege Begins and Battle Is Joined

ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् ।
न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः

tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram |
nyavedayan purīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ

रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः ।
विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं चाप्यरोहत

ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ |
vidhānaṃ dviguṇaṃ kṛtvā prāsādaṃ cāpyarohata

स ददर्श वृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् ।
असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः

sa dadarśa vṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām |
asaṃkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ

स दृष्ट्वा वानरैः सर्वैर्वसुधां कपिलीकृताम् ।
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत्

sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvairvasudhāṃ kapilīkṛtām |
kathaṃ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo'bhavat

स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः ।
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः

sa cintayitvā suciraṃ dhairyamālambya rāvaṇaḥ |
rāghavaṃ hariyūthāṃśca dadarśāyatalocanaḥ

राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे ।
लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम्

rāghavaḥ saha sainyena mudito nāma pupluve |
laṅkāṃ dadarśa guptāṃ vai sarvato rākṣasairvṛtām

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा

dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkāṃ citradhvajapatākinīm |
jagāma sahasā sītāṃ dūyamānena cetasā

अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा ।
पीड्यते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी

atra sā mṛgaśāvākṣī matkṛte janakātmajā |
pīḍyate śokasaṃtaptā kṛśā sthaṇḍilaśāyinī

निपीड्यमानां धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
क्षिप्रमाज्ञापयद् रामो वानरान् द्विषतां वधे

nipīḍyamānāṃ dharmātmā vaidehīmanucintayan |
kṣipramājñāpayad rāmo vānarān dviṣatāṃ vadhe

एवमुक्ते तु वचसि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
संघर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन्

evamukte tu vacasi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
saṃgharṣamāṇāḥ plavagāḥ siṃhanādairanādayan

शिखरैर्विकिरामैतां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा ।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरियूथपाः

śikharairvikirāmaitāṃ laṅkāṃ muṣṭibhireva vā |
iti sma dadhire sarve manāṃsi hariyūthapāḥ

उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि महान्ति शिखराणि च ।
तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः

udyamya giriśṛṅgāṇi mahānti śikharāṇi ca |
tarūṃścotpāṭya vividhāṃstiṣṭhanti hariyūthapāḥ

प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः ।
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा

prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ |
rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkāmāruruhustadā

ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः ।
लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालभूधरयोधिनः

te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ |
laṅkāmevābhyavartanta sālabhūdharayodhinaḥ

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः ।
प्राकाराग्राण्यसंख्यानि ममन्थुस्तोरणानि च

te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṃgamāḥ |
prākārāgrāṇyasaṃkhyāni mamanthustoraṇāni ca

परिखान् पूरयन्तश्च प्रसन्नसलिलाशयान् ।
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः

parikhān pūrayantaśca prasannasalilāśayān |
pāṃsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ

ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः ।
कोटियूथशताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा

tataḥ sahasrayūthāśca koṭiyūthāśca yūthapāḥ |
koṭiyūthaśatāścānye laṅkāmāruruhustadā

काञ्चनानि प्रमर्दन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः ।
कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य च

kāñcanāni pramardantastoraṇāni plavaṃgamāḥ |
kailāsaśikharāgrāṇi gopurāṇi pramathya ca

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसंनिभाः

āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
laṅkāṃ tāmabhidhāvanti mahāvāraṇasaṃnibhāḥ

जयत्युरुबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः

jayatyurubalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ

इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः

ityevaṃ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ

वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च पनसस्तथा ।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ।
एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम्

vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca panasastathā |
nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṃ hariyūthapāḥ |
etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam

पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः

pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
āvṛtya balavāṃstasthau haribhirjitakāśibhiḥ

सहायार्थे तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः ।
पनसश्च महाबाहुर्वानरैरभिसंवृतः

sahāyārthe tu tasyaiva niviṣṭaḥ praghaso hariḥ |
panasaśca mahābāhurvānarairabhisaṃvṛtaḥ

दक्षिणद्वारमासाद्य वीरः शतबलिः कपिः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः

dakṣiṇadvāramāsādya vīraḥ śatabaliḥ kapiḥ |
āvṛtya balavāṃstasthau viṃśatyā koṭibhirvṛtaḥ

सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा तारापिता बली ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ कोटिकोटिभिरावृतः

suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatvā tārāpitā balī |
āvṛtya balavāṃstasthau koṭikoṭibhirāvṛtaḥ

उत्तरद्वारमागम्य रामः सौमित्रिणा सह ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः

uttaradvāramāgamya rāmaḥ saumitriṇā saha |
āvṛtya balavāṃstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ

गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शना ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः

golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanā |
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ

ऋक्षाणां भीमकोपानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः

ṛkṣāṇāṃ bhīmakopānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ

संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः ।
वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ यत्र महाबलः

saṃnaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
vṛto yattaistu sacivaistasthau yatra mahābalaḥ

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम्

gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
samantāt paridhāvanto rarakṣurharivāhinīm

ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः ।
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत् तदा

tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutamājñāpayat tadā

एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं रावणस्य मुखेरितम् ।
सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः

etacchrutvā tadā vākyaṃ rāvaṇasya mukheritam |
sahasā bhīmanirghoṣamudghuṣṭaṃ rajanīcaraiḥ

ततः प्रबोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः ।
हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः

tataḥ prabodhitā bheryaścandrapāṇḍurapuṣkarāḥ |
hemakoṇairabhihatā rākṣasānāṃ samantataḥ

विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः ।
राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः

vineduśca mahāghoṣāḥ śaṅkhāḥ śatasahasraśaḥ |
rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ mukhamārutapūritāḥ

ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः ।
विद्युन्मण्डलसंनद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः

te babhuḥ śubhanīlāṅgāḥ saśaṅkhā rajanīcarāḥ |
vidyunmaṇḍalasaṃnaddhāḥ sabalākā ivāmbudāḥ

निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः ।
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः

niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ |
samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ

ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः ।
मलयः पूरितो येन ससानुप्रस्थकन्दरः

tato vānarasainyena mukto nādaḥ samantataḥ |
malayaḥ pūrito yena sasānuprasthakandaraḥ

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः सिंहनादस्तरस्विनाम् ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चाभ्यनादयत्

śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ siṃhanādastarasvinām |
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgaraṃ cābhyanādayat

गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां ह्रेषितैरपि ।
रथानां नेमिनिर्घोषै रक्षसां वदनस्वनैः

gajānāṃ bṛṃhitaiḥ sārdhaṃ hayānāṃ hreṣitairapi |
rathānāṃ neminirghoṣai rakṣasāṃ vadanasvanaiḥ

एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत ।
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा

etasminnantare ghoraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā

ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः ।
निजघ्नुर्वानरान् सर्वान् कथयन्तः स्वविक्रमान्

te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ |
nijaghnurvānarān sarvān kathayantaḥ svavikramān

तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः ।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिनः

tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi nakhairdantaiśca veginaḥ

राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत् ।
राजञ्जयजयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः

rājā jayati sugrīva iti śabdo mahānabhūt |
rājañjayajayetyuktvā svasvanāmakathāṃ tataḥ

राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीं गतान् ।
वानरान् भिन्दिपालैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन्

rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīṃ gatān |
vānarān bhindipālaiśca śūlaiścaiva vyadārayan

वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीं गताः ।
राक्षसान् पातयामासुः खमाप्लुत्य स्वबाहुभिः

vānarāścāpi saṃkruddhāḥ prākārasthān mahīṃ gatāḥ |
rākṣasān pātayāmāsuḥ khamāplutya svabāhubhiḥ

स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः ।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः

sa samprahārastumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvādbhutopamaḥ