Sarga 41: Angada Carries Shri Rama's Ultimatum

अथ तस्मिन् निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
सुग्रीवं सम्परिष्वज्य रामो वचनमब्रवीत्

atha tasmin nimittāni dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
sugrīvaṃ sampariṣvajya rāmo vacanamabravīt

असम्मन्त्र्य मया सार्धं तदिदं साहसं कृतम् ।
एवं साहसयुक्तानि न कुर्वन्ति जनेश्वराः

asammantrya mayā sārdhaṃ tadidaṃ sāhasaṃ kṛtam |
evaṃ sāhasayuktāni na kurvanti janeśvarāḥ

संशये स्थाप्य मां चेदं बलं चेमं विभीषणम् ।
कष्टं कृतमिदं वीर साहसं साहसप्रिय

saṃśaye sthāpya māṃ cedaṃ balaṃ cemaṃ vibhīṣaṇam |
kaṣṭaṃ kṛtamidaṃ vīra sāhasaṃ sāhasapriya

इदानीं मा कृथा वीर एवंविधमरिंदम ।
त्वयि किंचित्समापन्ने किं कार्यं सीतया मम

idānīṃ mā kṛthā vīra evaṃvidhamariṃdama |
tvayi kiṃcitsamāpanne kiṃ kāryaṃ sītayā mama

भरतेन महाबाहो लक्ष्मणेन यवीयसा ।
शत्रुघ्नेन च शत्रुघ्न स्वशरीरेण वा पुनः

bharatena mahābāho lakṣmaṇena yavīyasā |
śatrughnena ca śatrughna svaśarīreṇa vā punaḥ

त्वयि चानागते पूर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
जानतश्चापि ते वीर्यं महेन्द्रवरुणोपम

tvayi cānāgate pūrvamiti me niścitā matiḥ |
jānataścāpi te vīryaṃ mahendravaruṇopama

हत्वाहं रावणं युद्धे सपुत्रबलवाहनम् ।
अभिषिच्य च लङ्कायां विभीषणमथापि च

hatvāhaṃ rāvaṇaṃ yuddhe saputrabalavāhanam |
abhiṣicya ca laṅkāyāṃ vibhīṣaṇamathāpi ca

भरते राज्यमारोप्य त्यक्ष्ये देहं महाबल ।
तमेवं वादिनं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत

bharate rājyamāropya tyakṣye dehaṃ mahābala |
tamevaṃ vādinaṃ rāmaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata

तव भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा राघव रावणम् ।
मर्षयामि कथं वीर जानन् विक्रममात्मनः

tava bhāryāpahartāraṃ dṛṣṭvā rāghava rāvaṇam |
marṣayāmi kathaṃ vīra jānan vikramamātmanaḥ

इत्येवं वादिनं वीरमभिनन्द्य च राघवः ।
लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्

ityevaṃ vādinaṃ vīramabhinandya ca rāghavaḥ |
lakṣmaṇaṃ lakṣmisampannamidaṃ vacanamabravīt

परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च ।
बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठाम लक्ष्मण

parigṛhyodakaṃ śītaṃ vanāni phalavanti ca |
balaughaṃ saṃvibhajyemaṃ vyūhya tiṣṭhāma lakṣmaṇa

लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् ।
निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम्

lokakṣayakaraṃ bhīmaṃ bhayaṃ paśyāmyupasthitam |
nibarhaṇaṃ pravīrāṇāmṛkṣavānararakṣasām

वाता हि परुषं वान्ति कम्पते च वसुंधरा ।
पर्वताग्राणि वेपन्ते नदन्ति धरणीधराः

vātā hi paruṣaṃ vānti kampate ca vasuṃdharā |
parvatāgrāṇi vepante nadanti dharaṇīdharāḥ

मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वराः ।
क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ते मिश्रं शोणितबिन्दुभिः

meghāḥ kravyādasaṃkāśāḥ paruṣāḥ paruṣasvarāḥ |
krūrāḥ krūraṃ pravarṣante miśraṃ śoṇitabindubhiḥ

रक्तचन्दनसंकाशा संध्या परमदारुणा ।
ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम्

raktacandanasaṃkāśā saṃdhyā paramadāruṇā |
jvalacca nipatatyetadādityādagnimaṇḍalam

आदित्यमभिवाश्यन्ति जनयन्तो महद्भयम् ।
दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः

ādityamabhivāśyanti janayanto mahadbhayam |
dīnā dīnasvarā ghorā apraśastā mṛgadvijāḥ

रजन्यामप्रकाशश्च संतापयति चन्द्रमाः ।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य संक्षये

rajanyāmaprakāśaśca saṃtāpayati candramāḥ |
kṛṣṇaraktāṃśuparyanto yathā lokasya saṃkṣaye

ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः ।
आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते

hrasvo rūkṣo'praśastaśca pariveṣaḥ sulohitaḥ |
ādityamaṇḍale nīlaṃ lakṣma lakṣmaṇa dṛśyate

दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते ।
युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति

dṛśyante na yathāvacca nakṣatrāṇyabhivartate |
yugāntamiva lokasya paśya lakṣmaṇa śaṃsati

काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च ।
शिवाश्चाप्यशुभा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः

kākāḥ śyenāstathā gṛdhrā nīcaiḥ paripatanti ca |
śivāścāpyaśubhā vācaḥ pravadanti mahāsvanāḥ

शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुक्तैः कपिराक्षसैः ।
भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा

śailaiḥ śūlaiśca khaḍgaiśca vimuktaiḥ kapirākṣasaiḥ |
bhaviṣyatyāvṛtā bhūmirmāṃsaśoṇitakardamā

क्षिप्रमद्य दुराधर्षां पुरीं रावणपालिताम् ।
अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः

kṣipramadya durādharṣāṃ purīṃ rāvaṇapālitām |
abhiyāma javenaiva sarvato haribhirvṛtāḥ

इत्येवं तु वदन् वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।
तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः

ityevaṃ tu vadan vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
tasmādavātaracchīghraṃ parvatāgrānmahābalaḥ

अवतीर्य तु धर्मात्मा तस्माच्छैलात् स राघवः ।
परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः

avatīrya tu dharmātmā tasmācchailāt sa rāghavaḥ |
paraiḥ paramadurdharṣaṃ dadarśa balamātmanaḥ

संनह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत् ।
कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत्

saṃnahya tu sasugrīvaḥ kapirājabalaṃ mahat |
kālajño rāghavaḥ kāle saṃyugāyābhyacodayat

ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः ।
प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम्

tataḥ kāle mahābāhurbalena mahatā vṛtaḥ |
prasthitaḥ purato dhanvī laṅkāmabhimukhaḥ purīm

तं विभीषणसुग्रीवौ हनूमाञ्जाम्बवान् नलः ।
ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा

taṃ vibhīṣaṇasugrīvau hanūmāñjāmbavān nalaḥ |
ṛkṣarājastathā nīlo lakṣmaṇaścānvayustadā

ततः पश्चात् सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम् ।
प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम्

tataḥ paścāt sumahatī pṛtanarkṣavanaukasām |
pracchādya mahatīṃ bhūmimanuyāti sma rāghavam

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः

śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān |
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ paravāraṇāḥ

तौ त्वदीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिंदमौ

tau tvadīrgheṇa kālena bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
rāvaṇasya purīṃ laṅkāmāsedaturariṃdamau

पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।
चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चैः प्राकारतोरणाम्

patākāmālinīṃ ramyāmudyānavanaśobhitām |
citravaprāṃ suduṣprāpāmuccaiḥ prākāratoraṇām

तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः ।
यथानिदेशं सम्पीड्य न्यविशन्त वनौकसः

tāṃ surairapi durdharṣāṃ rāmavākyapracoditāḥ |
yathānideśaṃ sampīḍya nyaviśanta vanaukasaḥ

लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च

laṅkāyāstūttaradvāraṃ śailaśṛṅgamivonnatam |
rāmaḥ sahānujo dhanvī jugopa ca rurodha ca

लङ्कामुपनिविष्टस्तु रामो दशरथात्मजः ।
लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम्

laṅkāmupaniviṣṭastu rāmo daśarathātmajaḥ |
lakṣmaṇānucaro vīraḥ purīṃ rāvaṇapālitām

उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः ।
नान्यो रामाद्धि तद् द्वारं समर्थः परिरक्षितुम्

uttaradvāramāsādya yatra tiṣṭhati rāvaṇaḥ |
nānyo rāmāddhi tad dvāraṃ samarthaḥ parirakṣitum

रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम् ।
सायुधै राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः

rāvaṇādhiṣṭhitaṃ bhīmaṃ varuṇeneva sāgaram |
sāyudhai rākṣasairbhīmairabhiguptaṃ samantataḥ

लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ।
विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च

laghūnāṃ trāsajananaṃ pātālamiva dānavaiḥ |
vinyastāni ca yodhānāṃ bahūni vividhāni ca

ददर्शायुधजालानि तथैव कवचानि च ।
पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः

dadarśāyudhajālāni tathaiva kavacāni ca |
pūrvaṃ tu dvāramāsādya nīlo haricamūpatiḥ

अतिष्ठत् सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ।
अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः

atiṣṭhat saha maindena dvividena ca vīryavān |
aṅgado dakṣiṇadvāraṃ jagrāha sumahābalaḥ

ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ।
हनूमान् पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान् कपिः

ṛṣabheṇa gavākṣeṇa gajena gavayena ca |
hanūmān paścimadvāraṃ rarakṣa balavān kapiḥ

प्रमाथिप्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च संगतः ।
मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत

pramāthipraghasābhyāṃ ca vīrairanyaiśca saṃgataḥ |
madhyame ca svayaṃ gulme sugrīvaḥ samatiṣṭhata

सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णपवनोपमैः ।
वानराणां तु षट्त्रिंशत्कोट्यः प्रख्यातयूथपाः

saha sarvairhariśreṣṭhaiḥ suparṇapavanopamaiḥ |
vānarāṇāṃ tu ṣaṭtriṃśatkoṭyaḥ prakhyātayūthapāḥ

निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः ।
शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः

nipīḍyopaniviṣṭāśca sugrīvo yatra vānaraḥ |
śāsanena tu rāmasya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ

द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटीर्न्यवेशयत् ।
पश्चिमेन तु रामस्य सुषेणः सहजाम्बवान्

dvāre dvāre harīṇāṃ tu koṭiṃ koṭīrnyaveśayat |
paścimena tu rāmasya suṣeṇaḥ sahajāmbavān

अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ।
ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः ।
गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे

adūrānmadhyame gulme tasthau bahubalānugaḥ |
te tu vānaraśārdūlāḥ śārdūlā iva daṃṣṭriṇaḥ |
gṛhītvā drumaśailāgrān hṛṣṭā yuddhāya tasthire

सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः ।
सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः

sarve vikṛtalāṅgūlāḥ sarve daṃṣṭrānakhāyudhāḥ |
sarve vikṛtacitrāṅgāḥ sarve ca vikṛtānanāḥ

दशनागबलाः केचित् केचिद् दशगुणोत्तराः ।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः

daśanāgabalāḥ kecit kecid daśaguṇottarāḥ |
kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ

सन्ति चौघबलाः केचित् केचिच्छतगुणोत्तराः ।
अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन् हरियूथपाः

santi caughabalāḥ kecit kecicchataguṇottarāḥ |
aprameyabalāścānye tatrāsan hariyūthapāḥ

अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत् समागमः ।
तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्गमः

adbhutaśca vicitraśca teṣāmāsīt samāgamaḥ |
tatra vānarasainyānāṃ śalabhānāmivodgamaḥ

परिपूर्णमिवाकाशं सम्पूर्णेव च मेदिनी ।
लङ्कामुपनिविष्टैश्च सम्पतद्भिश्च वानरैः

paripūrṇamivākāśaṃ sampūrṇeva ca medinī |
laṅkāmupaniviṣṭaiśca sampatadbhiśca vānaraiḥ

शतं शतसहस्राणां पृतनर्क्षवनौकसाम् ।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः

śataṃ śatasahasrāṇāṃ pṛtanarkṣavanaukasām |
laṅkādvārāṇyupājagmuranye yoddhuṃ samantataḥ

आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात् प्लवङ्गमैः ।
अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत

āvṛtaḥ sa giriḥ sarvaistaiḥ samantāt plavaṅgamaiḥ |
ayutānāṃ sahasraṃ ca purīṃ tāmabhyavartata

वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः ।
सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना

vānarairbalavadbhiśca babhūva drumapāṇibhiḥ |
sarvataḥ saṃvṛtā laṅkā duṣpraveśāpi vāyunā

राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः ।
वानरैर्मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः

rākṣasā vismayaṃ jagmuḥ sahasābhinipīḍitāḥ |
vānarairmeghasaṃkāśaiḥ śakratulyaparākramaiḥ

महाञ्छब्दोऽभवत् तत्र बलौघस्याभिवर्ततः ।
सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः

mahāñchabdo'bhavat tatra balaughasyābhivartataḥ |
sāgarasyeva bhinnasya yathā syāt salilasvanaḥ

तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा ।
लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना

tena śabdena mahatā saprākārā satoraṇā |
laṅkā pracalitā sarvā saśailavanakānanā

रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः

rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī |
babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ

राघवः संनिवेश्यैवं स्वसैन्यं रक्षसां वधे ।
सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः

rāghavaḥ saṃniveśyaivaṃ svasainyaṃ rakṣasāṃ vadhe |
sammantrya mantribhiḥ sārdhaṃ niścitya ca punaḥ punaḥ

आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।
विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन्

ānantaryamabhiprepsuḥ kramayogārthatattvavit |
vibhīṣaṇasyānumate rājadharmamanusmaran

अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत् ।
गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रूहि मद्वचनात् कपे

aṅgadaṃ vālitanayaṃ samāhūyedamabravīt |
gatvā saumya daśagrīvaṃ brūhi madvacanāt kape

लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः ।
भ्रष्टश्रीकं गतैश्वर्यं मुमूर्षानष्टचेतनम्

laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ bhayaṃ tyaktvā gatavyathaḥ |
bhraṣṭaśrīkaṃ gataiśvaryaṃ mumūrṣānaṣṭacetanam

ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā |
nāgānāmatha yakṣāṇāṃ rājñāṃ ca rajanīcara

यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ।
नूनं ते विगतो दर्पः स्वयंभूवरदानजः ।
तस्य पापस्य सम्प्राप्ता व्युष्टिरद्य दुरासदा

yacca pāpaṃ kṛtaṃ mohādavaliptena rākṣasa |
nūnaṃ te vigato darpaḥ svayaṃbhūvaradānajaḥ |
tasya pāpasya samprāptā vyuṣṭiradya durāsadā

यस्य दण्डधरस्तेऽहं दाराहरणकर्शितः ।
दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वारे व्यवस्थितः

yasya daṇḍadharaste'haṃ dārāharaṇakarśitaḥ |
daṇḍaṃ dhārayamāṇastu laṅkādvāre vyavasthitaḥ

पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस ।
राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि युधि स्थिरः

padavīṃ devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca rākṣasa |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ gamiṣyasi yudhi sthiraḥ

बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम ।
मामतिक्रमयित्वा त्वं हृतवांस्तन्निदर्शय

balena yena vai sītāṃ māyayā rākṣasādhama |
māmatikramayitvā tvaṃ hṛtavāṃstannidarśaya

अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः ।
न चेच्छरणमभ्येषि तामादाय तु मैथिलीम्

arākṣasamimaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ |
na ceccharaṇamabhyeṣi tāmādāya tu maithilīm

धर्मात्मा राक्षसश्रेष्ठः सम्प्राप्तोऽयं विभीषणः ।
लङ्कैश्वर्यमिदं श्रीमान् ध्रुवं प्राप्नोत्यकण्टकम्

dharmātmā rākṣasaśreṣṭhaḥ samprāpto'yaṃ vibhīṣaṇaḥ |
laṅkaiśvaryamidaṃ śrīmān dhruvaṃ prāpnotyakaṇṭakam

नहि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया ।
शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविदितात्मना

nahi rājyamadharmeṇa bhoktuṃ kṣaṇamapi tvayā |
śakyaṃ mūrkhasahāyena pāpenāviditātmanā

युध्यस्व मा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस ।
मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि

yudhyasva mā dhṛtiṃ kṛtvā śauryamālambya rākṣasa |
maccharaistvaṃ raṇe śāntastataḥ pūto bhaviṣyasi

यद्याविशसि लोकांस्त्रीन् पक्षीभूतो निशाचर ।
मम चक्षुःपथं प्राप्य न जीवन् प्रतियास्यसि

yadyāviśasi lokāṃstrīn pakṣībhūto niśācara |
mama cakṣuḥpathaṃ prāpya na jīvan pratiyāsyasi

ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदेहिकम् ।
सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम्

bravīmi tvāṃ hitaṃ vākyaṃ kriyatāmaurdhvadehikam |
sudṛṣṭā kriyatāṃ laṅkā jīvitaṃ te mayi sthitam

इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट्

ityuktaḥ sa tu tāreyo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
jagāmākāśamāviśya mūrtimāniva havyavāṭ

सोऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान् रावणमन्दिरम् ।
ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह

so'tipatya muhūrtena śrīmān rāvaṇamandiram |
dadarśāsīnamavyagraṃ rāvaṇaṃ sacivaiḥ saha

ततस्तस्याविदूरेण निपत्य हरिपुंगवः ।
दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः

tatastasyāvidūreṇa nipatya haripuṃgavaḥ |
dīptāgnisadṛśastasthāvaṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ

तद् रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ।
सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना

tad rāmavacanaṃ sarvamanyūnādhikamuttamam |
sāmātyaṃ śrāvayāmāsa nivedyātmānamātmanā

दूतोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः

dūto'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vāliputro'ṅgado nāma yadi te śrotramāgataḥ

आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंस पुरुषो भव

āha tvāṃ rāghavo rāmaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
niṣpatya pratiyudhyasva nṛśaṃsa puruṣo bhava

हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।
निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि

hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ saputrajñātibāndhavam |
nirudvignāstrayo lokā bhaviṣyanti hate tvayi

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम्

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
śatrumadyoddhariṣyāmi tvāmṛṣīṇāṃ ca kaṇṭakam

विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि ।
न चेत् सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि

vibhīṣaṇasya caiśvaryaṃ bhaviṣyati hate tvayi |
na cet satkṛtya vaidehīṃ praṇipatya pradāsyasi

इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे ।
अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः

ityevaṃ paruṣaṃ vākyaṃ bruvāṇe haripuṅgave |
amarṣavaśamāpanno niśācaragaṇeśvaraḥ

ततः स रोषमापन्नः शशास सचिवांस्तदा ।
गृह्यतामिति दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत्

tataḥ sa roṣamāpannaḥ śaśāsa sacivāṃstadā |
gṛhyatāmiti durmedhā vadhyatāmiti cāsakṛt

रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निमिव तेजसा ।
जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā dīptāgnimiva tejasā |
jagṛhustaṃ tato ghorāścatvāro rajanīcarāḥ

ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मवान् ।
बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा

grāhayāmāsa tāreyaḥ svayamātmānamātmavān |
balaṃ darśayituṃ vīro yātudhānagaṇe tadā

स तान् बाहुद्वयासक्तानादाय पतगानिव ।
प्रासादं शैलसंकाशमुत्पपाताङ्गदस्तदा

sa tān bāhudvayāsaktānādāya patagāniva |
prāsādaṃ śailasaṃkāśamutpapātāṅgadastadā

तस्योत्पतनवेगेन निर्धूतास्तत्र राक्षसाः ।
भूमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः

tasyotpatanavegena nirdhūtāstatra rākṣasāḥ |
bhūmau nipatitāḥ sarve rākṣasendrasya paśyataḥ

ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
चक्राम राक्षसेन्द्रस्य वालिपुत्रः प्रतापवान्

tataḥ prāsādaśikharaṃ śailaśṛṅgamivonnatam |
cakrāma rākṣasendrasya vāliputraḥ pratāpavān

पफाल च तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ।
पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रेणेव विदारितम्

paphāla ca tadākrāntaṃ daśagrīvasya paśyataḥ |
purā himavataḥ śṛṅgaṃ vajreṇeva vidāritam

भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः ।
विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसा

bhaṅktvā prāsādaśikharaṃ nāma viśrāvya cātmanaḥ |
vinadya sumahānādamutpapāta vihāyasā

व्यथयन् राक्षसान् सर्वान् हर्षयंश्चापि वानरान् ।
स वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वमुपागतः

vyathayan rākṣasān sarvān harṣayaṃścāpi vānarān |
sa vānarāṇāṃ madhye tu rāmapārśvamupāgataḥ

रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात् ।
विनाशं चात्मनः पश्यन् निःश्वासपरमोऽभवत्

rāvaṇastu paraṃ cakre krodhaṃ prāsādadharṣaṇāt |
vināśaṃ cātmanaḥ paśyan niḥśvāsaparamo'bhavat

रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्विनदद्भिः प्लवङ्गमैः ।
वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत

rāmastu bahubhirhṛṣṭairvinadadbhiḥ plavaṅgamaiḥ |
vṛto ripuvadhākāṅkṣī yuddhāyaivābhyavartata

सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः ।
बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः

suṣeṇastu mahāvīryo girikūṭopamo hariḥ |
bahubhiḥ saṃvṛtastatra vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ

स तु द्वाराणि संयम्य सुग्रीववचनात् कपिः ।
पर्यक्रामत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः

sa tu dvārāṇi saṃyamya sugrīvavacanāt kapiḥ |
paryakrāmata durdharṣo nakṣatrāṇīva candramāḥ

तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम् ।
लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चाभिवर्तताम्

teṣāmakṣauhiṇiśataṃ samavekṣya vanaukasām |
laṅkāmupaniviṣṭānāṃ sāgaraṃ cābhivartatām

राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथापरे ।
अपरे समरे हर्षाद्धर्षमेवोपपेदिरे

rākṣasā vismayaṃ jagmustrāsaṃ jagmustathāpare |
apare samare harṣāddharṣamevopapedire

कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम् ।
ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ।
हाहाकारमकुर्वन्त राक्षसा भयमागताः

kṛtsnaṃ hi kapibhirvyāptaṃ prākāraparikhāntaram |
dadṛśū rākṣasā dīnāḥ prākāraṃ vānarīkṛtam |
hāhākāramakurvanta rākṣasā bhayamāgatāḥ

तस्मिन् महाभीषणके प्रवृत्ते
कोलाहले राक्षसराजयोधाः ।
प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि
युगान्तवाता इव संविचेरुः

tasmin mahābhīṣaṇake pravṛtte
kolāhale rākṣasarājayodhāḥ |
pragṛhya rakṣāṃsi mahāyudhāni
yugāntavātā iva saṃviceruḥ