Sarga 98: Shri Rama's grief; Brahma consoles him

रसातलं प्रविष्टायां वैदेह्यां सर्ववानराः ।
चुक्रुशुः साधु साध्वीति मुनयो रामसन्निधौ

rasātalaṃ praviṣṭāyāṃ vaidehyāṃ sarvavānarāḥ |
cukruśuḥ sādhu sādhvīti munayo rāmasannidhau

दण्डकाष्ठमवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः ।
अवाक्छिरा दीनमना रामो ह्यासीत्सुदुःखितः

daṇḍakāṣṭhamavaṣṭabhya bāṣpavyākulitekṣaṇaḥ |
avākchirā dīnamanā rāmo hyāsītsuduḥkhitaḥ

स रुदित्वा चिरं कालं बहुशो बाष्पमुत्सृजन् ।
क्रोधशोकसमाविष्टो रामो वचनमब्रवीत्

sa ruditvā ciraṃ kālaṃ bahuśo bāṣpamutsṛjan |
krodhaśokasamāviṣṭo rāmo vacanamabravīt

अभूतपूर्वं शोकं मे मनः स्प्रष्टुमिवेच्छति ।
पश्यतो मे यथा नष्टा सीता श्रीरिव रूपिणी

abhūtapūrvaṃ śokaṃ me manaḥ spraṣṭumivecchati |
paśyato me yathā naṣṭā sītā śrīriva rūpiṇī

सा ऽदर्शनं पुरा सीता लङ्कापारे महोदधेः ।
ततश्चापि मयानीता किं पुनर्वसुधातलात्

sā 'darśanaṃ purā sītā laṅkāpāre mahodadheḥ |
tataścāpi mayānītā kiṃ punarvasudhātalāt

वसुधे देवि भवति सीता निर्यात्यतां मम ।
दर्शयिष्यामि वा रोषं यथा मामवगच्छसि

vasudhe devi bhavati sītā niryātyatāṃ mama |
darśayiṣyāmi vā roṣaṃ yathā māmavagacchasi

कामं श्वश्रूर्ममैव त्वं त्वत्सकाशाद्धि मैथिली ।
कर्षता हलहस्तेन जनकेनोद्धृता पुरा

kāmaṃ śvaśrūrmamaiva tvaṃ tvatsakāśāddhi maithilī |
karṣatā halahastena janakenoddhṛtā purā

तस्मान्निर्यात्यतां सीता विवरं वा प्रयच्छ मे ।
पाताले नाकपृष्ठे वा वसेयं सहितस्तया

tasmānniryātyatāṃ sītā vivaraṃ vā prayaccha me |
pātāle nākapṛṣṭhe vā vaseyaṃ sahitastayā

आनय त्वं हि तां सीतां मत्तो ऽहं मैथिलीकृते ।
न मे दास्यसि चेत्सीतां यथारूपां महीतले

ānaya tvaṃ hi tāṃ sītāṃ matto 'haṃ maithilīkṛte |
na me dāsyasi cetsītāṃ yathārūpāṃ mahītale

सपर्वतवनां कृत्स्नां विधमिष्यामि ते स्थितम् ।
नाशयिष्याम्यहं भूमिं सर्वमापो भवत्विह

saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ vidhamiṣyāmi te sthitam |
nāśayiṣyāmyahaṃ bhūmiṃ sarvamāpo bhavatviha

एवं ब्रुवाणे काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते ।
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धमुवाच रघुनन्दनम्

evaṃ bruvāṇe kākutsthe krodhaśokasamanvite |
brahmā suragaṇaiḥ sārdhamuvāca raghunandanam

राम राम न सन्तापं कर्तुमर्हसि सुव्रत ।
स्मर त्वं पूर्वकं भावं मन्त्रं चामित्रकर्शन

rāma rāma na santāpaṃ kartumarhasi suvrata |
smara tvaṃ pūrvakaṃ bhāvaṃ mantraṃ cāmitrakarśana

न खलु त्वां महाबाहो स्मारयेयमनुत्तमम् ।
इमं मुहूर्तं दुर्धर्ष स्मर त्वं जन्म वैष्णवम्

na khalu tvāṃ mahābāho smārayeyamanuttamam |
imaṃ muhūrtaṃ durdharṣa smara tvaṃ janma vaiṣṇavam

सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा ।
नागलोकं सुखं प्रायात्त्वदाश्रयतपोबलात्

sītā hi vimalā sādhvī tava pūrvaparāyaṇā |
nāgalokaṃ sukhaṃ prāyāttvadāśrayatapobalāt

स्वर्गे ते सङ्गमो भूयो भविष्यति न संशयः ।
अस्यास्तु परिषन्मध्ये यद्ब्रवीमि निबोध तत्

svarge te saṅgamo bhūyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
asyāstu pariṣanmadhye yadbravīmi nibodha tat

एतदेव हि काव्यं ते काव्यानामुत्तमं श्रुतम् ।
सर्वं विस्तरतो राम व्याख्यास्यति न संशयः

etadeva hi kāvyaṃ te kāvyānāmuttamaṃ śrutam |
sarvaṃ vistarato rāma vyākhyāsyati na saṃśayaḥ

जन्मप्रभृति ते वीर सुखदुःखोपसेवनम् ।
भविष्यदुत्तरं चेह सर्वं वाल्मीकिना कृतम्

janmaprabhṛti te vīra sukhaduḥkhopasevanam |
bhaviṣyaduttaraṃ ceha sarvaṃ vālmīkinā kṛtam

आदिकाव्यमिदं राम त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
नह्यन्यो ऽर्हति काव्यानां यशोभाग्राघवादृते

ādikāvyamidaṃ rāma tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
nahyanyo 'rhati kāvyānāṃ yaśobhāgrāghavādṛte

श्रुतं ते पूर्वमेतद्धि मया सर्वं सुरैः सह ।
दिव्यमद्भुतरूपं च सत्यवाक्यमनावृतम्

śrutaṃ te pūrvametaddhi mayā sarvaṃ suraiḥ saha |
divyamadbhutarūpaṃ ca satyavākyamanāvṛtam

स त्वं पुरुषशार्दूल धर्मेण सुसमाहितः ।
शेषं भविष्यं काकुत्स्थ काव्यं रामायणं शृणु

sa tvaṃ puruṣaśārdūla dharmeṇa susamāhitaḥ |
śeṣaṃ bhaviṣyaṃ kākutstha kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ śṛṇu

उत्तरं नाम काव्यस्य शेषमत्र महायशः ।
तच्छृणुष्व महातेज ऋषिभिः सार्धमुत्तमम्

uttaraṃ nāma kāvyasya śeṣamatra mahāyaśaḥ |
tacchṛṇuṣva mahāteja ṛṣibhiḥ sārdhamuttamam

न खल्वन्येन काकुत्स्थ श्रोतव्यमिदमुत्तमम् ।
परमम् ऋषिणा वीर त्वयैव रघुनन्दन

na khalvanyena kākutstha śrotavyamidamuttamam |
paramam ṛṣiṇā vīra tvayaiva raghunandana

एतावदुक्त्वा वचनं ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।
जगाम त्रिदिवं देवो देवैः सह सबान्धवैः

etāvaduktvā vacanaṃ brahmā tribhuvaneśvaraḥ |
jagāma tridivaṃ devo devaiḥ saha sabāndhavaiḥ

ये च तत्र महात्मान ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता न्यवर्तन्त महौजसः ।
उत्तरं श्रोतुमनसो भविष्यं यच्च राघवे

ye ca tatra mahātmāna ṛṣayo brāhmalaukikāḥ |
brahmaṇā samanujñātā nyavartanta mahaujasaḥ |
uttaraṃ śrotumanaso bhaviṣyaṃ yacca rāghave

ततो रामः शुभां वाणीं देवदेवस्य भाषिताम् ।
श्रुत्वा परमतेजस्वी वाल्मीकिमिदमब्रवीत्

tato rāmaḥ śubhāṃ vāṇīṃ devadevasya bhāṣitām |
śrutvā paramatejasvī vālmīkimidamabravīt

भगवन् श्रोतुमनस ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ।
भविष्यदुत्तरं यन्मे श्वोभूते सम्प्रवर्तताम्

bhagavan śrotumanasa ṛṣayo brāhmalaukikāḥ |
bhaviṣyaduttaraṃ yanme śvobhūte sampravartatām

एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवौ ।
तं जनौघं विसृज्याथ पर्णशालामुपागमत् ।
तामेव शोचतः सीतां सा व्यतीयाय शर्वरी

evaṃ viniścayaṃ kṛtvā sampragṛhya kuśīlavau |
taṃ janaughaṃ visṛjyātha parṇaśālāmupāgamat |
tāmeva śocataḥ sītāṃ sā vyatīyāya śarvarī