Sarga 67: Chyavana tells of Mandhata's fall

अथ रात्र्यां प्रवृत्तायां शत्रुघ्नो भृगुनन्दनम् ।
पप्रच्छ च्यवनं विप्रं लवणस्य यथा बलम्

atha rātryāṃ pravṛttāyāṃ śatrughno bhṛgunandanam |
papraccha cyavanaṃ vipraṃ lavaṇasya yathā balam

शूलस्य च बलं ब्रह्मन्के च पूर्वं विनाशिताः ।
अनेन शूलमुख्येन द्वन्द्वयुद्धमुपागताः

śūlasya ca balaṃ brahmanke ca pūrvaṃ vināśitāḥ |
anena śūlamukhyena dvandvayuddhamupāgatāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
प्रत्युवाच महातेजाश्च्यवनो रघुनन्दनम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śatrughnasya mahātmanaḥ |
pratyuvāca mahātejāścyavano raghunandanam

असङ्ख्येयानि कर्माणि यान्यस्य रघुनन्दन ।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यद्वृत्तं तच्छृणष्व मे

asaṅkhyeyāni karmāṇi yānyasya raghunandana |
ikṣvākuvaṃśaprabhave yadvṛttaṃ tacchṛṇaṣva me

अयोध्यायां पुरा राजा युवनाश्वसुतो बली ।
मान्धातेति स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्

ayodhyāyāṃ purā rājā yuvanāśvasuto balī |
māndhāteti sa vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān

स कृत्वा पृथिवीं कृत्स्नां शासने पृथिवीपतिः ।
सुरलोकमितो जेतुमुद्योगमकरोन्नृपः

sa kṛtvā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śāsane pṛthivīpatiḥ |
suralokamito jetumudyogamakaronnṛpaḥ

इन्द्रस्य च भयं तीव्रं सुराणां च महात्मनाम् ।
मान्धातरि कृतोद्योगे देवलोकजिगीषया

indrasya ca bhayaṃ tīvraṃ surāṇāṃ ca mahātmanām |
māndhātari kṛtodyoge devalokajigīṣayā

अर्धासनेन शक्रस्य राज्यार्धेन च पार्थिवः ।
वन्द्यमानः सुरगणैः प्रतिज्ञामध्यरोहत

ardhāsanena śakrasya rājyārdhena ca pārthivaḥ |
vandyamānaḥ suragaṇaiḥ pratijñāmadhyarohata

तस्य पापमभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच युवनाश्वजम्

tasya pāpamabhiprāyaṃ viditvā pākaśāsanaḥ |
sāntvapūrvamidaṃ vākyamuvāca yuvanāśvajam

राजा त्वं मानुषे लोके न तावत्पुरुषर्षभ ।
अकृत्वा पृथिवीं वश्यां देवराज्यमिहेच्छसि

rājā tvaṃ mānuṣe loke na tāvatpuruṣarṣabha |
akṛtvā pṛthivīṃ vaśyāṃ devarājyamihecchasi

यदि वीर समग्रा ते मेदिनी निखिला वशे ।
देवराज्यं कुरुष्वेह सभृत्यबलवाहनः

yadi vīra samagrā te medinī nikhilā vaśe |
devarājyaṃ kuruṣveha sabhṛtyabalavāhanaḥ

इन्द्रमेवं ब्रुवाणं तं मान्धाता वाक्यमब्रवीत् ।
क्व मे शक्र प्रतिहतं शासनं पृथिवीतले

indramevaṃ bruvāṇaṃ taṃ māndhātā vākyamabravīt |
kva me śakra pratihataṃ śāsanaṃ pṛthivītale

तमुवाच सहस्राक्षो लवणो नाम राक्षसः ।
मधुपुत्रो मधुवने न ते ऽ ऽज्ञां कुरुते ऽनघ

tamuvāca sahasrākṣo lavaṇo nāma rākṣasaḥ |
madhuputro madhuvane na te ' 'jñāṃ kurute 'nagha

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं सहस्राक्षेण भाषितम् ।
व्रीडितो ऽवाङ्मुखो राजा व्याहर्तुं न शशाक ह

tacchrutvā vipriyaṃ ghoraṃ sahasrākṣeṇa bhāṣitam |
vrīḍito 'vāṅmukho rājā vyāhartuṃ na śaśāka ha

आमन्त्र्य तु सहस्राक्षं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ।
पुनरेवागमच्छ्रीमानिमं लोकं नरेश्वरः

āmantrya tu sahasrākṣaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ |
punarevāgamacchrīmānimaṃ lokaṃ nareśvaraḥ

स कृत्वा हृदये ऽमर्षं सभृत्यबलवाहनः ।
आजगाम मधोः पुत्रं वशे कर्तुमरिन्दमः

sa kṛtvā hṛdaye 'marṣaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ |
ājagāma madhoḥ putraṃ vaśe kartumarindamaḥ

स काङ्क्षमाणो लवणं युद्धाय पुरुषर्षभः ।
दूतं सम्प्रेषयामास सकाशं लवणस्य हि

sa kāṅkṣamāṇo lavaṇaṃ yuddhāya puruṣarṣabhaḥ |
dūtaṃ sampreṣayāmāsa sakāśaṃ lavaṇasya hi

स गत्वा विप्रियाण्याह बहूनि मधुनः सुतम् ।
वदन्तमेवं तं दूतं भक्षयामास राक्षसः

sa gatvā vipriyāṇyāha bahūni madhunaḥ sutam |
vadantamevaṃ taṃ dūtaṃ bhakṣayāmāsa rākṣasaḥ

चिरायमाणे दूते तु राजा क्रोधसमन्वितः ।
अर्दयामास तद्रक्षः शरवृष्ट्या समन्ततः

cirāyamāṇe dūte tu rājā krodhasamanvitaḥ |
ardayāmāsa tadrakṣaḥ śaravṛṣṭyā samantataḥ

ततः प्रहस्य तद्रक्षः शूलं जग्राह पाणिना ।
वधाय सानुबन्धस्य मुमोचायुधमुत्तमम्

tataḥ prahasya tadrakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |
vadhāya sānubandhasya mumocāyudhamuttamam

तच्छूलं दीप्यमानं तु सभृत्यबलवाहनम् ।
भस्मीकृत्वा नृपं भूयो लवणस्यागमत्करम्

tacchūlaṃ dīpyamānaṃ tu sabhṛtyabalavāhanam |
bhasmīkṛtvā nṛpaṃ bhūyo lavaṇasyāgamatkaram

एवं स राजा सुमहान्हतः सबलवाहनः ।
शूलस्य तु बलं सौम्य अप्रमेयमनुत्तमम्

evaṃ sa rājā sumahānhataḥ sabalavāhanaḥ |
śūlasya tu balaṃ saumya aprameyamanuttamam

श्वः प्रभाते तु लवणं वधिष्यसि न संशयः ।
अगृहीतायुधं क्षिप्रं ध्रुवो हि विजयस्तव

śvaḥ prabhāte tu lavaṇaṃ vadhiṣyasi na saṃśayaḥ |
agṛhītāyudhaṃ kṣipraṃ dhruvo hi vijayastava

लोकानां स्वस्ति चैव स्यात्कृते कर्मणि च त्वया ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं लवणस्य दुरात्मनः

lokānāṃ svasti caiva syātkṛte karmaṇi ca tvayā |
etatte sarvamākhyātaṃ lavaṇasya durātmanaḥ

शूलस्य च बलं घोरमप्रमेयं नरर्षभ ।
विनाशश्चैव मान्धातुर्यत्तेनाभूच्च पार्थिव

śūlasya ca balaṃ ghoramaprameyaṃ nararṣabha |
vināśaścaiva māndhāturyattenābhūcca pārthiva

त्वं श्वः प्रभाते लवणं महात्मन्वधिष्यसे नात्र तु संशयो मे ।
शूलं विना निर्गतमामिषार्थे ध्रुवो जयस्ते भविता नरेन्द्र

tvaṃ śvaḥ prabhāte lavaṇaṃ mahātmanvadhiṣyase nātra tu saṃśayo me |
śūlaṃ vinā nirgatamāmiṣārthe dhruvo jayaste bhavitā narendra