Sarga 6: The devas seek refuge; the rakshasas march

तैर्वध्यमाना देवाश्च ऋषयश्च तपोधनाः ।
भयार्ताः शरणं जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम्

tairvadhyamānā devāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
bhayārtāḥ śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ maheśvaram

जगत्सृष्ट्यन्तकर्तारमजमव्यक्तरूपिणम् ।
आधारं सर्वलोकानामाराध्यं परमं गुरुम्

jagatsṛṣṭyantakartāramajamavyaktarūpiṇam |
ādhāraṃ sarvalokānāmārādhyaṃ paramaṃ gurum

ते समेत्य तु कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयो देवा भयगद्गदभाषिणः

te sametya tu kāmāriṃ tripurāriṃ trilocanam |
ūcuḥ prāñjalayo devā bhayagadgadabhāṣiṇaḥ

सुकेशपुत्रैर्भगवन्पितामहवरोद्धतैः ।
प्रजाध्यक्ष प्रजाः सर्वा बाध्यन्ते रिपुबाधनैः

sukeśaputrairbhagavanpitāmahavaroddhataiḥ |
prajādhyakṣa prajāḥ sarvā bādhyante ripubādhanaiḥ

शरण्यान्यशरण्यानि ह्याश्रमाणि कृतानि नः ।
स्वर्गाच्च देवान्प्रच्याव्य स्वर्गे क्रीडन्ति देववत्

śaraṇyānyaśaraṇyāni hyāśramāṇi kṛtāni naḥ |
svargācca devānpracyāvya svarge krīḍanti devavat

अहं विष्णुरहं रुद्रो ब्रह्माहं देवराडहम् ।
अहं यमश्च वरुणश्चन्द्रो ऽहं रविरप्यहम्

ahaṃ viṣṇurahaṃ rudro brahmāhaṃ devarāḍaham |
ahaṃ yamaśca varuṇaścandro 'haṃ ravirapyaham

इति माली सुमाली च माल्यवांश्चैव राक्षसाः ।
बाधन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ।
तन्नो देव भयार्तानामभयं दातुमर्हसि

iti mālī sumālī ca mālyavāṃścaiva rākṣasāḥ |
bādhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ |
tanno deva bhayārtānāmabhayaṃ dātumarhasi

अशिवं वपुरास्थाय जहि वै देवकण्टकान् धन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ।

aśivaṃ vapurāsthāya jahi vai devakaṇṭakān dhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ |

इत्युक्तस्तु सुरैः सर्वैः कपर्दी नीललोहितः ।
सुकेशं प्रति सापेक्षः प्राह देवगणान्प्रभुः

ityuktastu suraiḥ sarvaiḥ kapardī nīlalohitaḥ |
sukeśaṃ prati sāpekṣaḥ prāha devagaṇānprabhuḥ

अहं तान्न हनिष्यामि मयावध्या हि ते सुराः ।
किं तु मन्त्रं प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति

ahaṃ tānna haniṣyāmi mayāvadhyā hi te surāḥ |
kiṃ tu mantraṃ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati

एतमेव समुद्योगं पुरस्कृत्य महर्षयः ।
गच्छध्वं शरणं विष्णुं हनिष्यति स तान्प्रभुः

etameva samudyogaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ |
gacchadhvaṃ śaraṇaṃ viṣṇuṃ haniṣyati sa tānprabhuḥ

ततस्तु जयशब्देन प्रतिनन्द्य महेश्वरम् ।
विष्णोः समीपमाजग्मुर्निशाचरभयार्दिताः

tatastu jayaśabdena pratinandya maheśvaram |
viṣṇoḥ samīpamājagmurniśācarabhayārditāḥ

शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहुमान्य च ।
ऊचुः सम्भ्रान्तवद्वाक्यं सुकेशतनयान्प्रति

śaṅkhacakradharaṃ devaṃ praṇamya bahumānya ca |
ūcuḥ sambhrāntavadvākyaṃ sukeśatanayānprati

सुकेशतनयैर्देव त्रिभिस्त्रेताग्निसन्निभैः ।
आक्रम्य वरदानेन स्थानान्यपहृतानि नः

sukeśatanayairdeva tribhistretāgnisannibhaiḥ |
ākramya varadānena sthānānyapahṛtāni naḥ

लङ्का नाम पुरी दुर्गा त्रिकूटशिखरे स्थिता ।
तत्र स्थिताः प्रबाधन्ते सर्वान्नः क्षणदाचराः

laṅkā nāma purī durgā trikūṭaśikhare sthitā |
tatra sthitāḥ prabādhante sarvānnaḥ kṣaṇadācarāḥ

स त्वमस्मद्धितार्थाय जहि तान्मधुसूदन ।
शरणं त्वां वयं प्राप्ता गतिर्भव सुरेश्वर

sa tvamasmaddhitārthāya jahi tānmadhusūdana |
śaraṇaṃ tvāṃ vayaṃ prāptā gatirbhava sureśvara

चक्रकृत्तास्यकमलान्निवेदय यमाय वै ।
भयेष्वभयदो ऽस्माकं नान्यो ऽस्ति भवता विना

cakrakṛttāsyakamalānnivedaya yamāya vai |
bhayeṣvabhayado 'smākaṃ nānyo 'sti bhavatā vinā

राक्षसान्समरे दुष्टान्सानुबन्धान्मदोद्धतान् ।
नुदं त्वं नो भयं देव नीहारमिव भास्करः

rākṣasānsamare duṣṭānsānubandhānmadoddhatān |
nudaṃ tvaṃ no bhayaṃ deva nīhāramiva bhāskaraḥ

इत्येवं दैवतैरुक्तो देवदेवो जनार्दनः ।
अभयं भयदो ऽरीणां दत्त्वा देवानुवाच ह

ityevaṃ daivatairukto devadevo janārdanaḥ |
abhayaṃ bhayado 'rīṇāṃ dattvā devānuvāca ha

सुकेशं राक्षसं जाने ईशानवरदर्पितम् ।
तांश्चास्य तनयाञ्जाने येषां ज्येष्ठः स माल्यवान्

sukeśaṃ rākṣasaṃ jāne īśānavaradarpitam |
tāṃścāsya tanayāñjāne yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ sa mālyavān

तानहं समतिक्रान्तमर्यादान्राक्षसाधमान् ।
निहनिष्यामि सङ्क्रुद्धः सुरा भवत विज्वराः

tānahaṃ samatikrāntamaryādānrākṣasādhamān |
nihaniṣyāmi saṅkruddhaḥ surā bhavata vijvarāḥ

इत्युक्तास्ते सुराः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
यथावासं ययुर्हृष्टाः प्रशंसन्तो जनार्दनम्

ityuktāste surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
yathāvāsaṃ yayurhṛṣṭāḥ praśaṃsanto janārdanam

विबुधानां समुद्योगं माल्यवांस्तु निशाचरः ।
श्रुत्वा तौ भ्रातरौ वीराविदं वचनमब्रवीत्

vibudhānāṃ samudyogaṃ mālyavāṃstu niśācaraḥ |
śrutvā tau bhrātarau vīrāvidaṃ vacanamabravīt

अमरा ऋषयश्चैव सङ्गम्य किल शकरम् ।
अस्मद्वधं परीप्सन्त इदं वचनमब्रुवन्

amarā ṛṣayaścaiva saṅgamya kila śakaram |
asmadvadhaṃ parīpsanta idaṃ vacanamabruvan

सुकेशतनया देव वरदानबलोद्धताः ।
बाधन्ते ऽस्मान्समुद्दृप्ता घोररूपाः पदे पदे

sukeśatanayā deva varadānabaloddhatāḥ |
bādhante 'smānsamuddṛptā ghorarūpāḥ pade pade

राक्षसैरभिभूताः स्म न शक्ताः स्म प्रजापते ।
स्वेषु सद्मसु संस्थातुं भयात्तेषां दुरात्मनाम्

rākṣasairabhibhūtāḥ sma na śaktāḥ sma prajāpate |
sveṣu sadmasu saṃsthātuṃ bhayātteṣāṃ durātmanām

तदस्माकं हितार्थाय जहि तांश्च त्रिलोचन ।
राक्षसान्हुङ्कृतेनैव दह प्रदहतां वर

tadasmākaṃ hitārthāya jahi tāṃśca trilocana |
rākṣasānhuṅkṛtenaiva daha pradahatāṃ vara

इत्येवं त्रिदशैरुक्तो निशम्यान्धकसूदनः ।
शिरः करं च धुन्वान इदं वचनमब्रवीत्

ityevaṃ tridaśairukto niśamyāndhakasūdanaḥ |
śiraḥ karaṃ ca dhunvāna idaṃ vacanamabravīt

अवध्या मम ते देवाः सुकेशतनया रणे ।
मन्त्रं तु वः प्रदास्यामि यस्तान्वै निहनिष्यति

avadhyā mama te devāḥ sukeśatanayā raṇe |
mantraṃ tu vaḥ pradāsyāmi yastānvai nihaniṣyati

यो ऽसौ चक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः ।
हरिर्नारायणः श्रीमान् शरणं तं प्रपद्यथ

yo 'sau cakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ |
harirnārāyaṇaḥ śrīmān śaraṇaṃ taṃ prapadyatha

हरादवाप्य ते मन्त्रं कामारिमभिवाद्य च ।
नारायणालयं प्राप्य तस्मै सर्वं न्यवेदयन्

harādavāpya te mantraṃ kāmārimabhivādya ca |
nārāyaṇālayaṃ prāpya tasmai sarvaṃ nyavedayan

ततो नारायणेनोक्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
सुरारींस्तान्हनिष्यामि सुरा भवत विज्वराः

tato nārāyaṇenoktā devā indrapurogamāḥ |
surārīṃstānhaniṣyāmi surā bhavata vijvarāḥ

देवानां भयभीतानां हरिणा राक्षसर्षभौ ।
प्रतिज्ञातो वधो ऽस्माकं चिन्त्यतां यदिह क्षमम्

devānāṃ bhayabhītānāṃ hariṇā rākṣasarṣabhau |
pratijñāto vadho 'smākaṃ cintyatāṃ yadiha kṣamam

हिरण्यकशिपोर्मृत्युरन्येषां च सुरद्विषाम् ।
नमुचिः कालनेमिश्च संह्रादो वीरसत्तमः

hiraṇyakaśipormṛtyuranyeṣāṃ ca suradviṣām |
namuciḥ kālanemiśca saṃhrādo vīrasattamaḥ

राधेयो बहुमायी च लोकपालो ऽथ धार्मिकः ।
यमलार्जुनौ च हार्दिक्यः शुम्भश्चैव निशुम्भकः

rādheyo bahumāyī ca lokapālo 'tha dhārmikaḥ |
yamalārjunau ca hārdikyaḥ śumbhaścaiva niśumbhakaḥ

असुरा दानवाश्चैव सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते ऽपराजिताः

asurā dānavāścaiva sattvavanto mahābalāḥ |
sarve samaramāsādya na śrūyante 'parājitāḥ

सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं सर्वे मायाविदस्तथा ।
सर्वे सर्वास्त्रकुशलाः सर्वे शत्रुभयङ्कराः

sarvaiḥ kratuśatairiṣṭaṃ sarve māyāvidastathā |
sarve sarvāstrakuśalāḥ sarve śatrubhayaṅkarāḥ

नारायणेन निहताः शतशो ऽथ सहस्रशः ।
एतज्ज्ञात्वा तु सर्वेषां क्षमं कर्तुमिहार्हथ

nārāyaṇena nihatāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
etajjñātvā tu sarveṣāṃ kṣamaṃ kartumihārhatha

ततः सुमाली माली च श्रुत्वा माल्यवतो वचः ।
ऊचतुर्भ्रातरं ज्येष्ठं भगांशाविव वासवम्

tataḥ sumālī mālī ca śrutvā mālyavato vacaḥ |
ūcaturbhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ bhagāṃśāviva vāsavam

स्वधीतं दत्तमिष्टं चाप्यैश्वर्यं परिपालितम् ।
आयुर्निरामयं प्राप्तं सुधर्मः प्रापितः पथि

svadhītaṃ dattamiṣṭaṃ cāpyaiśvaryaṃ paripālitam |
āyurnirāmayaṃ prāptaṃ sudharmaḥ prāpitaḥ pathi

देवसागरमक्षोभ्यं शस्त्रैः समवगाह्य च ।
जिता द्विषो ह्यप्रतिमास्तन्नो मृत्युकृतं भयम्

devasāgaramakṣobhyaṃ śastraiḥ samavagāhya ca |
jitā dviṣo hyapratimāstanno mṛtyukṛtaṃ bhayam

नारायणश्च रुद्रश्च शक्रश्चापि यमस्तथा ।
अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्वे बिभ्यति सर्वदा

nārāyaṇaśca rudraśca śakraścāpi yamastathā |
asmākaṃ pramukhe sthātuṃ sarve bibhyati sarvadā

विष्णोर्देवस्य नास्त्येव कारणं राक्षसेश्वर ।
देवानामेव दोषेण विष्णोः प्रचलितं मनः

viṣṇordevasya nāstyeva kāraṇaṃ rākṣaseśvara |
devānāmeva doṣeṇa viṣṇoḥ pracalitaṃ manaḥ

तस्मादद्य समुद्युक्ताः सर्वसैन्यसमावृताः ।
देवानेव जिघांसाम एभ्यो दोषः समुत्थितः

tasmādadya samudyuktāḥ sarvasainyasamāvṛtāḥ |
devāneva jighāṃsāma ebhyo doṣaḥ samutthitaḥ

एवं सम्मन्त्र्य बलिनः सर्वे सैन्यसमावृताः ।
उद्योगं घोषयित्वा तु सर्वे नैर्ऋतपुङ्गवाः ॥
युद्धाय निर्ययुः क्रुद्धा जम्भवृत्रबला इव

evaṃ sammantrya balinaḥ sarve sainyasamāvṛtāḥ |
udyogaṃ ghoṣayitvā tu sarve nairṛtapuṅgavāḥ ||
yuddhāya niryayuḥ kruddhā jambhavṛtrabalā iva

इति ते राम सम्मन्त्र्य सर्वोद्योगेन राक्षसाः ।
युद्धाय निर्ययुः सर्वे महाकाया महाबलाः

iti te rāma sammantrya sarvodyogena rākṣasāḥ |
yuddhāya niryayuḥ sarve mahākāyā mahābalāḥ

स्यन्दनैर्वारणैश्चैव हयैश्च गिरिसन्निभैः ।
खरैर्गोभी रथोष्ट्रैश्च शिंशुमारैर्भुजङ्गमैः

syandanairvāraṇaiścaiva hayaiśca girisannibhaiḥ |
kharairgobhī rathoṣṭraiśca śiṃśumārairbhujaṅgamaiḥ

मकरैः कच्छपैर्मीनैर्विहङ्गैर्गरुडोपमैः ।
सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि

makaraiḥ kacchapairmīnairvihaṅgairgaruḍopamaiḥ |
siṃhairvyāghrairvarāhaiśca sṛmaraiścamarairapi

त्यक्त्वा लङ्कां गताः सर्वे राक्षसा बलगर्विताः ।
प्रयाता देवलोकाय योद्धुं दैवतशत्रवः

tyaktvā laṅkāṃ gatāḥ sarve rākṣasā balagarvitāḥ |
prayātā devalokāya yoddhuṃ daivataśatravaḥ

लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयान्यथ ।
भूतानि भयदर्शीनि विमनस्कानि सर्वशः

laṅkāviparyayaṃ dṛṣṭvā yāni laṅkālayānyatha |
bhūtāni bhayadarśīni vimanaskāni sarvaśaḥ

रथोत्तमैरुह्यमानाः शतशो ऽथ सहस्रशः

rathottamairuhyamānāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

प्रयाता राक्षसास्तूर्णं देवलोकं प्रयत्नतः ।
रक्षसामेव मार्गेण दैवतान्यपचक्रमुः

prayātā rākṣasāstūrṇaṃ devalokaṃ prayatnataḥ |
rakṣasāmeva mārgeṇa daivatānyapacakramuḥ

भौमाश्चैवान्तरिक्षाश्च कालाज्ञप्ता भयावहाः ।
उत्पाता राक्षसेन्द्राणामभावाय समुत्थिताः

bhaumāścaivāntarikṣāśca kālājñaptā bhayāvahāḥ |
utpātā rākṣasendrāṇāmabhāvāya samutthitāḥ

अस्थीनि मेघा ववृषुरुष्णं शोणितमेव च ।
वेलां समुद्राश्चोत्क्रान्ताश्चेलुश्चाप्यथ भूधराः

asthīni meghā vavṛṣuruṣṇaṃ śoṇitameva ca |
velāṃ samudrāścotkrāntāśceluścāpyatha bhūdharāḥ

अट्टहासान्विमुञ्चन्तो घननादसमस्वनाः ।
वाश्यन्त्यश्च शिवास्तत्र दारुणं घोरदर्शनाः

aṭṭahāsānvimuñcanto ghananādasamasvanāḥ |
vāśyantyaśca śivāstatra dāruṇaṃ ghoradarśanāḥ

सम्पतन्त्यथ भूतानि दृश्यन्ते च यथाक्रमम् ।
गृध्रचक्रं महच्चात्र ज्वलनोद्गारिभिर्मुखैः

sampatantyatha bhūtāni dṛśyante ca yathākramam |
gṛdhracakraṃ mahaccātra jvalanodgāribhirmukhaiḥ

राक्षसानामुपरि खे भ्रमते ऽलातचक्रवत् ।
कपोता रक्तपादाश्च शारिका विद्रुता ययुः ॥
काका वाश्यन्ति तत्रैव बिडाला वै द्विपादयः

rākṣasānāmupari khe bhramate 'lātacakravat |
kapotā raktapādāśca śārikā vidrutā yayuḥ ||
kākā vāśyanti tatraiva biḍālā vai dvipādayaḥ

उत्पातांस्ताननादृत्य राक्षसा बलगर्विताः ।
यान्त्येव न निवर्त्तन्ते मृत्युपाशावपाशिताः

utpātāṃstānanādṛtya rākṣasā balagarvitāḥ |
yāntyeva na nivarttante mṛtyupāśāvapāśitāḥ

माल्यवांश्च सुमाली च माली च सुमहाबलाः ।
आसन्पुरःसरास्तेषां क्रतूनामिव पावकाः

mālyavāṃśca sumālī ca mālī ca sumahābalāḥ |
āsanpuraḥsarāsteṣāṃ kratūnāmiva pāvakāḥ

माल्यवन्तं च ते सर्वे माल्यवन्तमिवाचलम् ।
निशाचरा ह्याश्रयन्ति धातारमिव देवताः

mālyavantaṃ ca te sarve mālyavantamivācalam |
niśācarā hyāśrayanti dhātāramiva devatāḥ

तद्बलं राक्षसेन्द्राणां महाभ्रघननादितम् ।
जयेप्सया देवलोकं ययौ मालिवशे स्थितम्

tadbalaṃ rākṣasendrāṇāṃ mahābhraghananāditam |
jayepsayā devalokaṃ yayau mālivaśe sthitam

राक्षसानां समुद्योगं तं तु नारायणः प्रभुः ।
देवदूतादुपश्रुत्य चक्रे युद्धे तदा मनः

rākṣasānāṃ samudyogaṃ taṃ tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
devadūtādupaśrutya cakre yuddhe tadā manaḥ

स सज्जायुधतूणीरो वैनतेयोपरि स्थितः ।
आसज्ज्य कवचं दिव्यं सहस्रार्कसमद्युति

sa sajjāyudhatūṇīro vainateyopari sthitaḥ |
āsajjya kavacaṃ divyaṃ sahasrārkasamadyuti

आबध्य शरसम्पूर्णे इषुधी विमले तदा ।
श्रोणिसूत्रं च खड्गं च विमलं कमलेक्षणः ॥
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गाख्यप्रवरायुधान्

ābadhya śarasampūrṇe iṣudhī vimale tadā |
śroṇisūtraṃ ca khaḍgaṃ ca vimalaṃ kamalekṣaṇaḥ ||
śaṅkhacakragadāśārṅgakhaḍgākhyapravarāyudhān

सुपर्णं गिरिसङ्काशं वैनतेयमथास्थितः ।
राक्षसानामभावाय ययौ तूर्णतरं प्रभुः

suparṇaṃ girisaṅkāśaṃ vainateyamathāsthitaḥ |
rākṣasānāmabhāvāya yayau tūrṇataraṃ prabhuḥ

सुपर्णपृष्ठे स बभौ श्यामः पीताम्बरो हरिः ।
काञ्चनस्य गिरेः शृङ्गे सतडित्तोयदो यथा

suparṇapṛṣṭhe sa babhau śyāmaḥ pītāmbaro hariḥ |
kāñcanasya gireḥ śṛṅge sataḍittoyado yathā

स सिद्धदेवर्षिमहोरगैश्च गन्धर्वयक्षैरुपगीयमानः ।
समाससादासुरसैन्यशत्रूंश्चक्रासिशार्ङ्गायुधशङ्खपाणिः

sa siddhadevarṣimahoragaiśca gandharvayakṣairupagīyamānaḥ |
samāsasādāsurasainyaśatrūṃścakrāsiśārṅgāyudhaśaṅkhapāṇiḥ

सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं भ्रमत्पताकं प्रविकीर्णशस्त्रम् ।
चचाल तद्राक्षसराजसैन्यं चलोपलं नील इवाचलेन्द्रः

suparṇapakṣānilanunnapakṣaṃ bhramatpatākaṃ pravikīrṇaśastram |
cacāla tadrākṣasarājasainyaṃ calopalaṃ nīla ivācalendraḥ

ततः शरैः शोणितमांसरूषितैर्युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः ।
निशाचराः सम्परिवार्य माधवं वरायुधैर्निर्बिभिदुः सहस्रशः

tataḥ śaraiḥ śoṇitamāṃsarūṣitairyugāntavaiśvānaratulyavigrahaiḥ |
niśācarāḥ samparivārya mādhavaṃ varāyudhairnirbibhiduḥ sahasraśaḥ