Sarga 58: Hanuman tells all that happened

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम्

tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ |
hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām

प्रीतिमत्सूपविष्टेषु वानरेषु महात्मसु ।
तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतियुक्तं महाकपिम्

prītimatsūpaviṣṭeṣu vānareṣu mahātmasu |
taṃ tataḥ pratisaṃhṛṣṭaḥ prītiyuktaṃ mahākapim

जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ।
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते

jāmbavān kāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam |
kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate

तस्यां चापि कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ।
तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे

tasyāṃ cāpi kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ |
tattvataḥ sarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape

सम्मार्गिता कथं देवी किं च सा प्रत्यभाषत ।
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्

sammārgitā kathaṃ devī kiṃ ca sā pratyabhāṣata |
śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद् भवान् व्याकरोतु नः

yaścārthastatra vaktavyo gatairasmābhirātmavān |
rakṣitavyaṃ ca yattatra tad bhavān vyākarotu naḥ

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
नमस्यन् शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत

sa niyuktastatastena samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
namasyan śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात् खमाप्लुतः ।
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः

pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrāt khamāplutaḥ |
udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्

gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat |
kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam

स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ।
उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगमुत्तमम्

sthitaṃ panthānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam |
upasaṃgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagamuttamam

कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ।
प्रहतस्य मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः

kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca |
prahatasya mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ

शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा ।
व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः

śikharaṃ sūryasaṃkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā |
vyavasāyaṃ ca taṃ buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ

पुत्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव ।
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः

putreti madhurāṃ vāṇīṃ manaḥ prahlādayanniva |
pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ

मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ।
पक्षवन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः

mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau |
pakṣavantaḥ purā putra babhūvuḥ parvatottamāḥ

छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ।
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः

chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ |
śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ

वज्रेण भगवान् पक्षौ चिच्छेदैषां सहस्रशः ।
अहं तु मोचितस्तस्मात् तव पित्रा महात्मना

vajreṇa bhagavān pakṣau cicchedaiṣāṃ sahasraśaḥ |
ahaṃ tu mocitastasmāt tava pitrā mahātmanā

मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो वरुणालये ।
राघवस्य मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम

mārutena tadā vatsa prakṣipto varuṇālaye |
rāghavasya mayā sāhye vartitavyamariṃdama

रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ।
एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः

rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ |
etacchrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ

कार्यमावेद्य च गिरेरुद्धतं वै मनो मम ।
तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना

kāryamāvedya ca gireruddhataṃ vai mano mama |
tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā

स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता ।
शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ

sa cāpyantarhitaḥ śailo mānuṣeṇa vapuṣmatā |
śarīreṇa mahāśailaḥ śailena ca mahodadhau

उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः ।
ततोऽहं सुचिरं कालं जवेनाभ्यगमं पथि

uttamaṃ javamāsthāya śeṣamadhvānamāsthitaḥ |
tato'haṃ suciraṃ kālaṃ javenābhyagamaṃ pathi

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ।
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं चेदमब्रवीत्

tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram |
samudramadhye sā devī vacanaṃ cedamabravīt

मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं हि मे सुरैः

mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvamamarairharisattama |
tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ hi me suraiḥ

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्

evamuktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः

rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्

tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā |
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती ।
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्

kartumarhasi rāmasya sāhāyyaṃ viṣaye satī |
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam

आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ।
एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी

āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te |
evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī

अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ।
एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः

abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama |
evamuktaḥ surasayā daśayojanamāyataḥ

ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ।
मत्प्रमाणाधिकं चैव व्यादितं तु मुखं तया

tato'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu |
matpramāṇādhikaṃ caiva vyāditaṃ tu mukhaṃ tayā

तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं पुनः ।
तस्मिन् मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसम्मितः

tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ punaḥ |
tasmin muhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhasammitaḥ

अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः

abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt |
abravīt surasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ

अर्थसिद्धौ हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना

arthasiddhau hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā

सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ।
ततोऽहं साधुसाध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः

sukhī bhava mahābāho prītāsmi tava vānara |
tato'haṃ sādhusādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ

ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा ।
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन

tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā |
chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃcana

सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।
न किंचित् तत्र पश्यामि येन मे विहता गतिः

so'haṃ vigatavegastu diśo daśa vilokayan |
na kiṃcit tatra paśyāmi yena me vihatā gatiḥ

अथ मे बुद्धिरुत्पन्ना किंनाम गमने मम ।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपमत्र न दृश्यते

atha me buddhirutpannā kiṃnāma gamane mama |
īdṛśo vighna utpanno rūpamatra na dṛśyate

अधोभागे तु मे दृष्टिः शोचतः पतिता तदा ।
तत्राद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम्

adhobhāge tu me dṛṣṭiḥ śocataḥ patitā tadā |
tatrādrākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salileśayām

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।
अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्

prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā |
avasthitamasambhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्

kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ |
bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।
आस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्

bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ |
āsyapramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam

तस्याश्चास्यं महद् भीमं वर्धते मम भक्षणे ।
न तु मां सा नु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्

tasyāścāsyaṃ mahad bhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe |
na tu māṃ sā nu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam

ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् ।
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम्

tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt |
tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhaḥsthalam

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।
मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती

sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi |
mayā parvatasaṃkāśā nikṛttahṛdayā satī

शृणोमि खगतानां च वाचः सौम्या महात्मनाम् ।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता

śṛṇomi khagatānāṃ ca vācaḥ saumyā mahātmanām |
rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hatā

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।
गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्

tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran |
gatvā ca mahadadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam

दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र गता पुरी ।
अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम्

dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra gatā purī |
astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ purīm

प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।
तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसप्रभा

praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ |
tatra praviśataścāpi kalpāntaghanasaprabhā

अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ।
जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्

aṭṭahāsaṃ vimuñcantī nārī kāpyutthitā puraḥ |
jighāṃsantīṃ tatastāṃ tu jvaladagniśiroruhām

सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम् ।
प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाहं तयोदितः

savyamuṣṭiprahāreṇa parājitya subhairavām |
pradoṣakāle praviśaṃ bhītayāhaṃ tayoditaḥ

अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते ।
यस्मात् तस्माद् विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः

ahaṃ laṅkāpurī vīra nirjitā vikrameṇa te |
yasmāt tasmād vijetāsi sarvarakṣāṃsyaśeṣataḥ

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचरञ्जनकात्मजाम् ।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्

tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicarañjanakātmajām |
rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām

ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये

tataḥ sītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane |
śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेणाभिसंवृतम् ।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्

śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇābhisaṃvṛtam |
kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam

सप्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ।
अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान्

saprākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam |
aśokavanikāmadhye śiṃśapāpādapo mahān

तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ।
अदूराच्छिंशपावृक्षात् पश्यामि वरवर्णिनीम्

tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalīvanam |
adūrācchiṃśapāvṛkṣāt paśyāmi varavarṇinīm

श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ।
तदेकवासःसंवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्

śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām |
tadekavāsaḥsaṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām

शोकसंतापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम् ।
राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्

śokasaṃtāpadīnāṅgīṃ sītāṃ bhartṛhite sthitām |
rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām

मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा ।
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः

māṃsaśoṇitabhakṣyābhirvyāghrībhirhariṇīṃ yathā |
sā mayā rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ

एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।
भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे

ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā |
bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame

रावणाद् विनिवृत्तार्था मर्तव्ये कृतनिश्चया ।
कथंचिन्मृगशावाक्षी तूर्णमासादिता मया

rāvaṇād vinivṛttārthā martavye kṛtaniścayā |
kathaṃcinmṛgaśāvākṣī tūrṇamāsāditā mayā

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः

tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने

tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam |
śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम् ।
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः

tato'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam |
ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।
तं देशमनुसम्प्राप्तो यत्र सीताभवत् स्थिता

tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ |
taṃ deśamanusamprāpto yatra sītābhavat sthitā

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् ।
संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च

taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram |
saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्ष्यमाणामितस्ततः ।
त्राणं कंचिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्

vitrastāṃ paramodvignāṃ vīkṣyamāṇāmitastataḥ |
trāṇaṃ kaṃcidapaśyantīṃ vepamānāṃ tapasvinīm

तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् ।
अवाक्शिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति

tāmuvāca daśagrīvaḥ sītāṃ paramaduḥkhitām |
avākśirāḥ prapatito bahumanyasva māmiti

यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते ।
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव

yadi cettvaṃ tu māṃ darpānnābhinandasi garvite |
dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम्

etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
इक्ष्वाकुवंशनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च

rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
ikṣvākuvaṃśanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca

अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ।
किंस्विद्वीर्य तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ

avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava |
kiṃsvidvīrya tavānārya yo māṃ bharturasaṃnidhau

अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ।
न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे

apahṛtyāgataḥ pāpa tenādṛṣṭo mahātmanā |
na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasya na yujyase

अजेयः सत्यवाक् शूरो रणश्लाघी च राघवः ।
जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः

ajeyaḥ satyavāk śūro raṇaślāghī ca rāghavaḥ |
jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ

जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ।
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्

jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ |
vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam

मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ।
स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः

maithilīṃ hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā |
strīṇāṃ madhyāt samutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ

वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ।
उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः

varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ |
uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ

सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम ।
मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी

sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikrama |
mayā saha ramasvādya madviśiṣṭā na jānakī

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ।
सार्धं प्रभो रमस्वेति सीतया किं करिष्यसि

devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca |
sārdhaṃ prabho ramasveti sītayā kiṃ kariṣyasi

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः ।
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः

tatastābhiḥ sametābhirnārībhiḥ sa mahābalaḥ |
utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ।
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः

yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ

तृणवद् भाषितं तासां गणयामास जानकी ।
गर्जितं च तथा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्

tṛṇavad bhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī |
garjitaṃ ca tathā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam

वृथा गर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ।
रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत्

vṛthā garjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ |
rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītāvyavasitaṃ mahat

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः ।
परिक्लिश्य समस्तास्ता निद्रावशमुपागताः

tatastāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ |
parikliśya samastāstā nidrāvaśamupāgatāḥ

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ।
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता

tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā |
vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā

तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत् ।
आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीतामसितेक्षणाम्

tāsāṃ madhyāt samutthāya trijaṭā vākyamabravīt |
ātmānaṃ khādata kṣipraṃ na sītāmasitekṣaṇām

जनकस्यात्मजां साध्वीं स्नुषां दशरथस्य च ।
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः

janakasyātmajāṃ sādhvīṃ snuṣāṃ daśarathasya ca |
svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ

रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ।
अलमस्मान् परित्रातुं राघवाद् राक्षसीगणम्

rakṣasāṃ ca vināśāya bharturasyā jayāya ca |
alamasmān paritrātuṃ rāghavād rākṣasīgaṇam

अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ।
यदि ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते

abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate |
yadi hyevaṃvidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate

सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा

sā duḥkhairvividhairmuktā sukhamāpnotyanuttamam |
praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā

अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ।
ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता

alameṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt |
tataḥ sā hrīmatī bālā bharturvijayaharṣitā

अवोचद् यदि तत् तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ।
तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्

avocad yadi tat tathyaṃ bhaveyaṃ śaraṇaṃ hi vaḥ |
tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām

चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ।
सम्भाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः

cintayāmāsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ |
sambhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ

इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु स्तुतो मम पुरस्कृतः ।
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणभूषिताम्

ikṣvākukulavaṃśastu stuto mama puraskṛtaḥ |
śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇabhūṣitām

प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ।
कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गव

pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā |
kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṅgava

का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ।
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः

kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi |
tasyāstad vacanaṃ śrutvā ahamapyabruvaṃ vacaḥ

देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः

devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ |
sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम् ।
भर्त्रा सम्प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा

tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantamihāgatam |
bhartrā samprahitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

इदं तु पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात् तुभ्यं यशस्विनि

idaṃ tu puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam |
aṅgulīyamabhijñānamadāt tubhyaṃ yaśasvini

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्

tadicchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham |
rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।
आह रावणमुत्पाट्य राघवो मां नयत्विति

etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī |
āha rāvaṇamutpāṭya rāghavo māṃ nayatviti

प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् ।
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम्

praṇamya śirasā devīmahamāryāmaninditām |
rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam

अथ मामब्रवीत् सीता गृह्यतामयमुत्तमः ।
मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहु मन्यते

atha māmabravīt sītā gṛhyatāmayamuttamaḥ |
maṇiryena mahābāhū rāmastvāṃ bahu manyate

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम् ।
प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह

ityuktvā tu varārohā maṇipravaramuttamam |
prāyacchat paramodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः ।
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः

tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ |
pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ

उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा ।
हनूमन् मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे

uttaraṃ punarevāha niścitya manasā tadā |
hanūman mama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave

यथा श्रुत्वैव नचिरात् तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु

yathā śrutvaiva nacirāt tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru

यदन्यथा भवेदेतद् द्वौ मासौ जीवितं मम ।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्

yadanyathā bhavedetad dvau māsau jīvitaṃ mama |
na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्

tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata |
uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः ।
युद्धाकाङ्क्षी वनं तस्य विनाशयितुमारभे

tato'vardhata me kāyastadā parvatasaṃnibhaḥ |
yuddhākāṅkṣī vanaṃ tasya vināśayitumārabhe

तद् भग्नं वनखण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।
प्रतिबुद्ध्य निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः

tad bhagnaṃ vanakhaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam |
pratibuddhya nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः ।
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे

māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ |
tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire

राजन् वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल

rājan vanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā |
vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala

तस्य दुर्बुद्धिता राजंस्तव विप्रियकारिणः ।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ न पुनर्व्रजेत्

tasya durbuddhitā rājaṃstava vipriyakāriṇaḥ |
vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau na punarvrajet

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा बहुदुर्जयाः ।
राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः

tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bahudurjayāḥ |
rākṣasāḥ kiṃkarā nāma rāvaṇasya mano'nugāḥ

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।
मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्

teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām |
mayā tasmin vanoddeśe parigheṇa niṣūditam

तेषां तु हतशिष्टा ये ते गता लघुविक्रमाः ।
निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे

teṣāṃ tu hataśiṣṭā ye te gatā laghuvikramāḥ |
nihataṃ ca mayā sainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमुत्तमम् ।
तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः

tato me buddhirutpannā caityaprāsādamuttamam |
tatrasthān rākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ

ललामभूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा ।
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्

lalāmabhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā |
tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat

राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः ।
तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम्

rākṣasairbahubhiḥ sārdhaṃ ghorarūpairbhayānakaiḥ |
tamahaṃ balasampannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam

परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ।
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान् महाबलान्

parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam |
tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputrān mahābalān

पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः ।
परिघेणैव तान् सर्वान् नयामि यमसादनम्

padātibalasampannān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
parigheṇaiva tān sarvān nayāmi yamasādanam

मन्त्रिपुत्रान् हतान् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् ।
पञ्च सेनाग्रगान् शूरान् प्रेषयामास रावणः

mantriputrān hatān śrutvā samare laghuvikramān |
pañca senāgragān śūrān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ

तानहं सहसैन्यान् वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।
ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्

tānahaṃ sahasainyān vai sarvānevābhyasūdayam |
tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam

बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे ।
तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम्

bahubhī rākṣasaiḥ sārdhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge |
taṃ tu mandodarīputraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam

सहसा खं समुद्यन्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।
तमासीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्

sahasā khaṃ samudyantaṃ pādayośca gṛhītavān |
tamāsīnaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।
ततश्चेन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम्

tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ |
tataścendrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam

व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ।
तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्

vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam |
taccāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṅgavam

नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागतः ।
महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः

naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgataḥ |
mahatāpi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ

प्रहितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोद्धतैः ।
सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वसैन्यं चावमर्दितम्

prahito rāvaṇenaiṣa saha vīrairmadoddhataiḥ |
so'viṣahyaṃ hi māṃ buddhvā svasainyaṃ cāvamarditam

ब्रह्मणोऽस्त्रेण स तु मां प्रबद्ध्वा चातिवेगिनः ।
रज्जुभिश्चापि बध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः

brahmaṇo'streṇa sa tu māṃ prabaddhvā cātiveginaḥ |
rajjubhiścāpi badhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपागमन् ।
दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना

rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupāgaman |
dṛṣṭvā sambhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā

पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ।
तत्सर्वं च रणे तत्र सीतार्थमुपजल्पितम्

pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca taṃ vadham |
tatsarvaṃ ca raṇe tatra sītārthamupajalpitam

तस्यास्तु दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्

tasyāstu darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho |
mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः

rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim |
so'haṃ dautyena rāmasya tvatsakāśamihāgataḥ

शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम्

śṛṇu cāpi samādeśaṃ yadahaṃ prabravīmi te |
rākṣaseśa harīśastvāṃ vākyamāha samāhitam

सुग्रीवश्च महाभागः स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच ह

sugrīvaśca mahābhāgaḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt |
dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamuvāca ha

वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः

vasato ṛṣyamūke me parvate vipuladrume |
rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ

तेन मे कथितं राजन् भार्या मे रक्षसा हृता ।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि

tena me kathitaṃ rājan bhāryā me rakṣasā hṛtā |
tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः ।
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः

vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ |
cakre'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ

तेन वालिनमाहत्य शरेणैकेन संयुगे ।
वानराणां महाराजः कृतः सम्प्लवतां प्रभुः

tena vālinamāhatya śareṇaikena saṃyuge |
vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ samplavatāṃ prabhuḥ

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः

tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha |
tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च ।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव

kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca |
yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava

वानराणां प्रभावोऽयं न केन विदितः पुरा ।
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः

vānarāṇāṃ prabhāvo'yaṃ na kena viditaḥ purā |
devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।
मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव

iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā |
māmaikṣata tato ruṣṭaścakṣuṣā pradahanniva

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना

tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā |
matprabhāvamavijñāya rāvaṇena durātmanā

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।
तेन राक्षसराजश्च याचितो मम कारणात्

tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ |
tena rākṣasarājaśca yācito mama kāraṇāt

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः ।
राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संलक्ष्यते त्वया

naivaṃ rākṣasaśārdūla tyajyatāmeṣa niścayaḥ |
rājaśāstravyapeto hi mārgaḥ saṃlakṣyate tvayā

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।
दूतेन वेदितव्यं च यथाभिहितवादिना

dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa |
dūtena veditavyaṃ ca yathābhihitavādinā

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रम ।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्ति हि शास्त्रतः

sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikrama |
virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'sti hi śāstrataḥ

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान् ।
राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति

vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān |
rākṣasānetadevādya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।
वेष्टितं शणवल्कैश्च पट्टैः कार्पासकैस्तथा

tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ |
veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca paṭṭaiḥ kārpāsakaistathā

राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।
तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः

rākṣasāḥ siddhasaṃnāhāstataste caṇḍavikramāḥ |
tadādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।
न मे पीडाभवत् काचिद् दिदृक्षोर्नगरीं दिवा

baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ |
na me pīḍābhavat kācid didṛkṣornagarīṃ divā

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ।
अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारमागताः

tataste rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam |
aghoṣayan rājamārge nagaradvāramāgatāḥ

ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः ।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः

tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ |
vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtisthaḥ sthitaḥ punaḥ

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ।
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेन प्लुतवानहम्

āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam |
tatastannagaradvāraṃ vegena plutavānaham

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ।
दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः

pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām |
dahāmyahamasambhrānto yugāntāgniriva prajāḥ

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी

vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate |
laṅkāyāḥ kaściduddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī

दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ।
रामस्य च महत्कार्यं मयेदं विफलीकृतम्

dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ |
rāmasya ca mahatkāryaṃ mayedaṃ viphalīkṛtam

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ।
ततोऽहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्

iti śokasamāviṣṭaścintāmahamupāgataḥ |
tato'haṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām

जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ।
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्

jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām |
tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram

अदग्धा जानकीत्येव निमित्तैश्चोपलक्षितम् ।
दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः

adagdhā jānakītyeva nimittaiścopalakṣitam |
dīpyamāne tu lāṅgūle na māṃ dahati pāvakaḥ

हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः ।
तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः

hṛdayaṃ ca prahṛṣṭaṃ me vātāḥ surabhigandhinaḥ |
tairnimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ

ऋषिवाक्यैश्च दृष्टार्थैरभवं हृष्टमानसः ।
पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः

ṛṣivākyaiśca dṛṣṭārthairabhavaṃ hṛṣṭamānasaḥ |
punardṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaśca tayā punaḥ

ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ।
प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया

tataḥ parvatamāsādya tatrāriṣṭamahaṃ punaḥ |
pratiplavanamārebhe yuṣmaddarśanakāṅkṣayā

ततः श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् ।
पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह

tataḥ śvasanacandrārkasiddhagandharvasevitam |
panthānamahamākramya bhavato dṛṣṭavāniha

राघवस्य प्रसादेन भवतां चैव तेजसा ।
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्

rāghavasya prasādena bhavatāṃ caiva tejasā |
sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam

एतत् सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।
तत्र यन्न कृतं शेषं तत् सर्वं क्रियतामिति

etat sarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam |
tatra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tat sarvaṃ kriyatāmiti