Sarga 57: Hanuman returns to the vanaras

आप्लुत्य च महावेगः पक्षवानिव पर्वतः ।
भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्

āplutya ca mahāvegaḥ pakṣavāniva parvataḥ |
bhujaṅgayakṣagandharvaprabuddhakamalotpalam

स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् ।
तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवलशाद्वलम्

sa candrakumudaṃ ramyaṃ sārkakāraṇḍavaṃ śubham |
tiṣyaśravaṇakādambamabhraśaivalaśādvalam

पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् ।
ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलासितम्

punarvasumahāmīnaṃ lohitāṅgamahāgraham |
airāvatamahādvīpaṃ svātīhaṃsavilāsitam

वातसंघातजालोर्मिचन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् ।
हनूमानपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम्

vātasaṃghātajālormicandrāṃśuśiśirāmbumat |
hanūmānapariśrāntaḥ pupluve gaganārṇavam

ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन् ।
हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम्

grasamāna ivākāśaṃ tārādhipamivollikhan |
haranniva sanakṣatraṃ gaganaṃ sārkamaṇḍalam

अपारमपरिश्रान्तश्चाम्बुधिं समगाहत ।
हनूमान् मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति

apāramapariśrāntaścāmbudhiṃ samagāhata |
hanūmān meghajālāni vikarṣanniva gacchati

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे

pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
haritāruṇavarṇāni mahābhrāṇi cakāśire

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः ।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते

praviśannabhrajālāni niṣkramaṃśca punaḥ punaḥ |
prakāśaścāprakāśaśca candramā iva dṛśyate

विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः ।
दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तथा चन्द्रायतेऽम्बरे

vividhābhraghanāpannagocaro dhavalāmbaraḥ |
dṛśyādṛśyatanurvīrastathā candrāyate'mbare

तार्क्ष््यायमाणो गगने स बभौ वायुनन्दनः ।
दारयन् मेघवृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः

tārkṣyāyamāṇo gagane sa babhau vāyunandanaḥ |
dārayan meghavṛndāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ

नदन् नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।
प्रवरान् राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः

nadan nādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ |
pravarān rākṣasān hatvā nāma viśrāvya cātmanaḥ

आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम् ।
अर्दयित्वा महावीरान् वैदेहीमभिवाद्य च

ākulāṃ nagarīṃ kṛtvā vyathayitvā ca rāvaṇam |
ardayitvā mahāvīrān vaidehīmabhivādya ca

आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम् ।
पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान्

ājagāma mahātejāḥ punarmadhyena sāgaram |
parvatendraṃ sunābhaṃ ca samupaspṛśya vīryavān

ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोऽभ्युपागमत् ।
स किंचिदारात् सम्प्राप्तः समालोक्य महागिरिम्

jyāmukta iva nārāco mahāvego'bhyupāgamat |
sa kiṃcidārāt samprāptaḥ samālokya mahāgirim

महेन्द्रं मेघसंकाशं ननाद स महाकपिः ।
स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः

mahendraṃ meghasaṃkāśaṃ nanāda sa mahākapiḥ |
sa pūrayāmāsa kapirdiśo daśa samantataḥ

नदन् नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।
स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्दर्शनलालसः

nadan nādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ |
sa taṃ deśamanuprāptaḥ suhṛddarśanalālasaḥ

ननाद सुमहानादं लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत् ।
तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णाचरिते पथि

nanāda sumahānādaṃ lāṅgūlaṃ cāpyakampayat |
tasya nānadyamānasya suparṇācarite pathi

फलतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम् ।
ये तु तत्रोत्तरे कूले समुद्रस्य महाबलाः

phalatīvāsya ghoṣeṇa gaganaṃ sārkamaṇḍalam |
ye tu tatrottare kūle samudrasya mahābalāḥ

पूर्वं संविष्ठिताः शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः ।
महतो वायुनुन्नस्य तोयदस्येव निःस्वनम् ।
शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः

pūrvaṃ saṃviṣṭhitāḥ śūrā vāyuputradidṛkṣavaḥ |
mahato vāyununnasya toyadasyeva niḥsvanam |
śuśruvuste tadā ghoṣamūruvegaṃ hanūmataḥ

ते दीनमनसः सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः ।
वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्

te dīnamanasaḥ sarve śuśruvuḥ kānanaukasaḥ |
vānarendrasya nirghoṣaṃ parjanyaninadopamam

निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः ।
बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः

niśamya nadato nādaṃ vānarāste samantataḥ |
babhūvurutsukāḥ sarve suhṛddarśanakāṅkṣiṇaḥ

जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः ।
उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत्

jāmbavān sa hariśreṣṭhaḥ prītisaṃhṛṣṭamānasaḥ |
upāmantrya harīn sarvānidaṃ vacanamabravīt

सर्वथा कृतकार्योऽसौ हनूमान् नात्र संशयः ।
न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत्

sarvathā kṛtakāryo'sau hanūmān nātra saṃśayaḥ |
na hyasyākṛtakāryasya nāda evaṃvidho bhavet

तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः ।
निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुर्यतस्ततः

tasya bāhūruvegaṃ ca ninādaṃ ca mahātmanaḥ |
niśamya harayo hṛṣṭāḥ samutpeturyatastataḥ

ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च ।
प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः

te nagāgrānnagāgrāṇi śikharācchikharāṇi ca |
prahṛṣṭāḥ samapadyanta hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ

ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखामवस्थिताः ।
वासांसि च प्रकाशानि समाविध्यन्त वानराः

te prītāḥ pādapāgreṣu gṛhya śākhāmavasthitāḥ |
vāsāṃsi ca prakāśāni samāvidhyanta vānarāḥ

गिरिगह्वरसंलीनो यथा गर्जति मारुतः ।
एवं जगर्ज बलवान् हनूमान् मारुतात्मजः

girigahvarasaṃlīno yathā garjati mārutaḥ |
evaṃ jagarja balavān hanūmān mārutātmajaḥ

तमभ्रघनसंकाशमापतन्तं महाकपिम् ।
दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा

tamabhraghanasaṃkāśamāpatantaṃ mahākapim |
dṛṣṭvā te vānarāḥ sarve tasthuḥ prāñjalayastadā

ततस्तु वेगवान् वीरो गिरेर्गिरिनिभः कपिः ।
निपपात गिरेस्तस्य शिखरे पादपाकुले

tatastu vegavān vīro girergirinibhaḥ kapiḥ |
nipapāta girestasya śikhare pādapākule

हर्षेणापूर्यमाणोऽसौ रम्ये पर्वतनिर्झरे ।
छिन्नपक्ष इवाकाशात् पपात धरणीधरः

harṣeṇāpūryamāṇo'sau ramye parvatanirjhare |
chinnapakṣa ivākāśāt papāta dharaṇīdharaḥ

ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे

tataste prītamanasaḥ sarve vānarapuṅgavāḥ |
hanūmantaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire

परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः ।
प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमागतमुपागमन्

parivārya ca te sarve parāṃ prītimupāgatāḥ |
prahṛṣṭavadanāḥ sarve tamāgatamupāgaman

उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च ।
प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम्

upāyanāni cādāya mūlāni ca phalāni ca |
pratyarcayan hariśreṣṭhaṃ harayo mārutātmajam

विनेदुर्मुदिताः केचित् केचित् किलकिलां तथा ।
हृष्टाः पादपशाखाश्च आनिन्युर्वानरर्षभाः

vinedurmuditāḥ kecit kecit kilakilāṃ tathā |
hṛṣṭāḥ pādapaśākhāśca āninyurvānararṣabhāḥ

हनूमांस्तु गुरून् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा ।
कुमारमङ्गदं चैव सोऽवन्दत महाकपिः

hanūmāṃstu gurūn vṛddhāñjāmbavatpramukhāṃstadā |
kumāramaṅgadaṃ caiva so'vandata mahākapiḥ

स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः ।
दृष्टा देवीति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत्

sa tābhyāṃ pūjitaḥ pūjyaḥ kapibhiśca prasāditaḥ |
dṛṣṭā devīti vikrāntaḥ saṃkṣepeṇa nyavedayat

निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् ।
रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा

niṣasāda ca hastena gṛhītvā vālinaḥ sutam |
ramaṇīye vanoddeśe mahendrasya girestadā

हनूमानब्रवीत् पृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान् ।
अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा

hanūmānabravīt pṛṣṭastadā tān vānararṣabhān |
aśokavanikāsaṃsthā dṛṣṭā sā janakātmajā

रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता ।
एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा

rakṣyamāṇā sughorābhī rākṣasībhiraninditā |
ekaveṇīdharā bālā rāmadarśanalālasā

उपवासपरिश्रान्ता मलिना जटिला कृशा ।
ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम्

upavāsapariśrāntā malinā jaṭilā kṛśā |
tato dṛṣṭeti vacanaṃ mahārthamamṛtopamam

निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानराभवन् ।
क्ष्वेडन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः

niśamya māruteḥ sarve muditā vānarābhavan |
kṣveḍantyanye nadantyanye garjantyanye mahābalāḥ

चक्रुः किलकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ।
केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः

cakruḥ kilakilāmanye pratigarjanti cāpare |
keciducchritalāṅgūlāḥ prahṛṣṭāḥ kapikuñjarāḥ

आयताञ्चितदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः ।
अपरे तु हनूमन्तं श्रीमन्तं वानरोत्तमम्

āyatāñcitadīrghāṇi lāṅgūlāni pravivyadhuḥ |
apare tu hanūmantaṃ śrīmantaṃ vānarottamam

आप्लुत्य गिरिशृङ्गेषु संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ।
उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तु तदाब्रवीत्

āplutya giriśṛṅgeṣu saṃspṛśanti sma harṣitāḥ |
uktavākyaṃ hanūmantamaṅgadastu tadābravīt

सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचमनुत्तमाम् ।
सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानर विद्यते

sarveṣāṃ harivīrāṇāṃ madhye vācamanuttamām |
sattve vīrye na te kaścit samo vānara vidyate

यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः ।
जीवितस्य प्रदाता नस्त्वमेको वानरोत्तम

yadavaplutya vistīrṇaṃ sāgaraṃ punarāgataḥ |
jīvitasya pradātā nastvameko vānarottama

त्वत्प्रसादात् समेष्यामः सिद्धार्था राघवेण ह ।
अहो स्वामिनि ते भक्तिरहो वीर्यमहो धृतिः

tvatprasādāt sameṣyāmaḥ siddhārthā rāghaveṇa ha |
aho svāmini te bhaktiraho vīryamaho dhṛtiḥ

दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी ।
दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीतावियोगजम्

diṣṭyā dṛṣṭā tvayā devī rāmapatnī yaśasvinī |
diṣṭyā tyakṣyati kākutsthaḥ śokaṃ sītāviyogajam

ततोऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः ।
परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः

tato'ṅgadaṃ hanūmantaṃ jāmbavantaṃ ca vānarāḥ |
parivārya pramuditā bhejire vipulāḥ śilāḥ

उपविष्टा गिरेस्तस्य शिलासु विपुलासु ते ।
श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः

upaviṣṭā girestasya śilāsu vipulāsu te |
śrotukāmāḥ samudrasya laṅghanaṃ vānarottamāḥ

दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनूमद्वदनोन्मुखाः

darśanaṃ cāpi laṅkāyāḥ sītāyā rāvaṇasya ca |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve hanūmadvadanonmukhāḥ

तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा

tasthau tatrāṅgadaḥ śrīmān vānarairbahubhirvṛtaḥ |
upāsyamāno vibudhairdivi devapatiryathā

हनूमता कीर्तिमता यशस्विना
तथाङ्गदेनाङ्गदनद्धबाहुना ।
मुदा तदाध्यासितमुन्नतं मह-
न्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत्

hanūmatā kīrtimatā yaśasvinā
tathāṅgadenāṅgadanaddhabāhunā |
mudā tadādhyāsitamunnataṃ maha-
nmahīdharāgraṃ jvalitaṃ śriyābhavat