Sarga 43: The northern party under Shatabali

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरेश्वरः

tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuraṃ paścimāṃ diśam |
vīraṃ śatabaliṃ nāma vānaraṃ vānareśvaraḥ

उवाच राजा सर्वज्ञः सर्ववानरसत्तमः ।
वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तदा

uvāca rājā sarvajñaḥ sarvavānarasattamaḥ |
vākyamātmahitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tadā

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।
वैवस्वतसुतैः सार्धं प्रविष्टः सर्वमन्त्रिभिः

vṛtaḥ śatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |
vaivasvatasutaiḥ sārdhaṃ praviṣṭaḥ sarvamantribhiḥ

दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसिकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीं यशस्विनीम्

diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsikām |
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm

अस्मिन् कार्ये विनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः

asmin kārye vinirvṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |
ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ

कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत्

kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet

अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत् ।
तस्य स्यात् सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः

arthinaḥ kāryanirvṛttimakarturapi yaścaret |
tasya syāt saphalaṃ janma kiṃ punaḥ pūrvakāriṇaḥ

एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः

etāṃ buddhiṃ samāsthāya dṛśyate jānakī yathā |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ

अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।
अस्मासु च गतः प्रीतिं रामः परपुरंजयः

ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |
asmāsu ca gataḥ prītiṃ rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

इमानि बहुदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च ।
भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा

imāni bahudurgāṇi nadyaḥ śailāntarāṇi ca |
bhavantaḥ parimārgantu buddhivikramasampadā

तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च ।
प्रस्थलान् भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः

tatra mlecchān pulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |
prasthalān bharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ

काम्बोजयवनांश्चैव शकानां पत्तनानि च ।
अन्वीक्ष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ

kāmbojayavanāṃścaiva śakānāṃ pattanāni ca |
anvīkṣya daradāṃścaiva himavantaṃ vicinvatha

लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् ।
कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ

tataḥ somāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ taṃ gamiṣyatha

महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
विचिन्वत महाभागां रामपत्नीमनिन्दिताम्

mahatsu tasya śaileṣu parvateṣu guhāsu ca |
vicinvata mahābhāgāṃ rāmapatnīmaninditām

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम् ।
ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुमर्हथ

tamatikramya śailendraṃ hemagarbhaṃ mahāgirim |
tataḥ sudarśanaṃ nāma parvataṃ gantumarhatha

ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः ।
नानापक्षिसमाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः

tato devasakho nāma parvataḥ patagālayaḥ |
nānāpakṣisamākīrṇo vividhadrumabhūṣitaḥ

तस्य काननषण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirjhareṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम् ।
अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम्

tamatikramya cākāśaṃ sarvataḥ śatayojanam |
aparvatanadīvṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam

तत्तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।
कैलासं पाण्डुरं प्राप्य हृष्टा यूयं भविष्यथ

tattu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ prāpya hṛṣṭā yūyaṃ bhaviṣyatha

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kuberabhavanaṃ ramyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā

विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला ।
हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता

viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā apsarogaṇasevitā

तत्र वैश्रवणो राजा सर्वलोकनमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्षराट्

tatra vaiśravaṇo rājā sarvalokanamaskṛtaḥ |
dhanado ramate śrīmān guhyakaiḥ saha yakṣarāṭ

तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya candranikāśeṣu parvateṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत् स्मृतम्

krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tat smṛtam

वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।
देवैरभ्यर्थिताः सम्यग् देवरूपा महर्षयः

vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |
devairabhyarthitāḥ samyag devarūpā maharṣayaḥ

क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्याः सानूनि शिखराणि च ।
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्यास्ततस्ततः

krauñcasya tu guhāścānyāḥ sānūni śikharāṇi ca |
nirdarāśca nitambāśca vicetavyāstatastataḥ

अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ।
न गतिस्तत्र भूतानां देवानां न च रक्षसाम्

avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam |
na gatistatra bhūtānāṃ devānāṃ na ca rakṣasām

स च सर्वैर्विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः ।
क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः

sa ca sarvairvicetavyaḥ sasānuprasthabhūdharaḥ |
krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ

मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयंकृतम् ।
मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः

mayasya bhavanaṃ tatra dānavasya svayaṃkṛtam |
mainākastu vicetavyaḥ sasānuprasthakandaraḥ

स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतस्तत्र तत्र तु ।
तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम्

strīṇāmaśvamukhīnāṃ tu niketastatra tatra tu |
taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam

सिद्धा वैखानसा यत्र वालखिल्याश्च तापसाः ।
वन्दितव्यास्ततः सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः

siddhā vaikhānasā yatra vālakhilyāśca tāpasāḥ |
vanditavyāstataḥ siddhāstapasā vītakalmaṣāḥ

प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः ।
हेमपुष्करसंछन्नं तत्र वैखानसं सरः

praṣṭavyā cāpi sītāyāḥ pravṛttirvinayānvitaiḥ |
hemapuṣkarasaṃchannaṃ tatra vaikhānasaṃ saraḥ

तरुणादित्यसंकाशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ।
औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः

taruṇādityasaṃkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ |
aupavāhyaḥ kuberasya sārvabhauma iti smṛtaḥ

गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ।
तत् सरः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् ।
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम्

gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ |
tat saraḥ samatikramya naṣṭacandradivākaram |
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanāditam

गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाश्यते ।
विश्राम्यद्भिस्तपःसिद्धैर्देवकल्पैः स्वयंप्रभैः

gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśyate |
viśrāmyadbhistapaḥsiddhairdevakalpaiḥ svayaṃprabhaiḥ

तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः

taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |
ubhayostīrayostasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ

ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः

te nayanti paraṃ tīraṃ siddhān pratyānayanti ca |
uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśrayāḥ

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।
नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः

tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ |
nīlavaidūryapatrāḍhyā nadyastatra sahasraśaḥ

रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसंकाशा भान्ति तत्र जलाशयाः

raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasaṃkāśā bhānti tatra jalāśayāḥ

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः ।
नीलोत्पलवनैश्चित्रैः स देशः सर्वतो वृतः

mahārhamaṇipatraiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |
nīlotpalavanaiścitraiḥ sa deśaḥ sarvato vṛtaḥ

निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।
उद्धूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः

nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
uddhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ।
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः

sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ |
jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ

नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः ।
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति च

nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ patrarathākulāḥ |
divyagandharasasparśāḥ sarvakāmān sravanti ca

नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ।
स्त्रीणां यान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च

nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ |
muktāvaidūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |
strīṇāṃ yānyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca

सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
महार्हमणिचित्राणि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः

sarvartusukhasevyāni phalantyanye nagottamāḥ |
mahārhamaṇicitrāṇi phalantyanye nagottamāḥ

शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च ।
मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः

śayanāni prasūyante citrāstaraṇavanti ca |
manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ

पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।
स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः

pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |
striyaśca guṇasampannā rūpayauvanalakṣitāḥ

गन्धर्वाः किन्नराः सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ।
रमन्ते सततं तत्र नारीभिर्भास्वरप्रभाः

gandharvāḥ kinnarāḥ siddhā nāgā vidyādharāstathā |
ramante satataṃ tatra nārībhirbhāsvaraprabhāḥ

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः ।
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः

sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve ratiparāyaṇāḥ |
sarve kāmārthasahitā vasanti saha yoṣitaḥ

गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः ।
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोरमः

gītavāditranirghoṣaḥ sotkṛṣṭahasitasvanaḥ |
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoramaḥ

तत्र नामुदितः कश्चिन्नात्र कश्चिदसत्प्रियः ।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः

tatra nāmuditaḥ kaścinnātra kaścidasatpriyaḥ |
ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ

समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः ।
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान्

samatikramya taṃ deśamuttaraḥ payasāṃ nidhiḥ |
tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān

इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये ।
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः

indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |
devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatāḥ

स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता

sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |
sūryalakṣmyābhivijñeyastapateva vivasvatā

भगवांस्तत्र विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः

bhagavāṃstatra viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ

न कथंचन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः ।
अन्येषामपि भूतानां नानुक्रामति वै गतिः

na kathaṃcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |
anyeṣāmapi bhūtānāṃ nānukrāmati vai gatiḥ

स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः ।
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ

sa hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |
tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param

सर्वमेतद् विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः

sarvametad vicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |
yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ

ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं
महत्प्रियं चापि ततो मम प्रियम् ।
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा
विदेहजादर्शनजेन कर्मणा

tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ
mahatpriyaṃ cāpi tato mama priyam |
kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā
videhajādarśanajena karmaṇā

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा
मयार्चिताः सर्वगुणैर्मनोरमैः ।
चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रवः
सहप्रिया भूतधराः प्लवंगमाः

tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavā
mayārcitāḥ sarvaguṇairmanoramaiḥ |
cariṣyathorvīṃ prati śāntaśatravaḥ
sahapriyā bhūtadharāḥ plavaṃgamāḥ