Sarga 42: The western party under Sushena

अथ प्रस्थाप्य स हरीन् सुग्रीवो दक्षिणां दिशम् ।
अब्रवीन्मेघसंकाशं सुषेणं नाम वानरम्

atha prasthāpya sa harīn sugrīvo dakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṃkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma vānaram

तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम् ।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च

tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravīt prāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca

महर्षिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम् ।
वृतं कपिवरैः शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम्

maharṣiputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivaraiḥ śūrairmahendrasadṛśadyutim

बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम् ।
मरीचिपुत्रान् मारीचानर्चिर्माल्यान् महाबलान्

buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrān mārīcānarcirmālyān mahābalān

ऋषिपुत्रांश्च तान् सर्वान् प्रतीचीमादिशद् दिशम् ।
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां कपीनां कपिसत्तमाः

ṛṣiputrāṃśca tān sarvān pratīcīmādiśad diśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ

सुषेणप्रमुखा यूयं वैदेहीं परिमार्गथ ।
सौराष्ट्रान् सहबाह्लीकांश्चन्द्रचित्रांस्तथैव च

suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgatha |
saurāṣṭrān sahabāhlīkāṃścandracitrāṃstathaiva ca

स्फीताञ्जनपदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ।
पुंनागगहनं कुक्षिं बकुलोद्दालकाकुलम्

sphītāñjanapadān ramyān vipulāni purāṇi ca |
puṃnāgagahanaṃ kukṣiṃ bakuloddālakākulam

तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरिपुङ्गवाः ।
प्रत्यक्स्रोतोवहाश्चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः

tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ haripuṅgavāḥ |
pratyaksrotovahāścaiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ

तापसानामरण्यानि कान्तारगिरयश्च ये ।
तत्र स्थलीर्मरुप्राया अत्युच्चशिशिराः शिलाः

tāpasānāmaraṇyāni kāntāragirayaśca ye |
tatra sthalīrmaruprāyā atyuccaśiśirāḥ śilāḥ

गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् ।
ततः पश्चिममागम्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ

girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāgamya samudraṃ draṣṭumarhatha

तिमिनक्राकुलजलं गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः ।
ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च

timinakrākulajalaṃ gatvā drakṣyatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca

कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ।
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च

kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca

वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
मुरवीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटापुरम्

velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muravīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭāpuram

अवन्तीमङ्गलेपां च तथा चालक्षितं वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः

avantīmaṅgalepāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ

सिन्धुसागरयोश्चैव संगमे तत्र पर्वतः ।
महान् सोमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः

sindhusāgarayoścaiva saṃgame tatra parvataḥ |
mahān somagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ

तत्र प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः ।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते

tatra prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te

तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये ।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिःस्वनाः

tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananiḥsvanāḥ

विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ।
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम्

vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam

सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ।
कोटिं तत्र समुद्रस्य काञ्चनीं शतयोजनाम्

sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudrasya kāñcanīṃ śatayojanām

दुर्दर्शां पारियात्रस्य गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः ।
कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद् गन्धर्वाणां तरस्विनाम्

durdarśāṃ pāriyātrasya gatvā drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśad gandharvāṇāṃ tarasvinām

वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ।
पावकार्चिःप्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः

vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥpratīkāśāḥ samavetāḥ samantataḥ

नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः ।
नादेयं च फलं तस्माद् देशात् किंचित् प्लवङ्गमैः

nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmād deśāt kiṃcit plavaṅgamaiḥ

दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः

durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ

तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
नहि तेभ्यो भयं किंचित् कपित्वमनुवर्तताम्

tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
nahi tebhyo bhayaṃ kiṃcit kapitvamanuvartatām

तत्र वैदूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः ।
नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः

tatra vaidūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ

श्रीमान् समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम् ।
गुहास्तत्र विचेतव्याः प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः

śrīmān samuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyāḥ prayatnena plavaṅgamāḥ

चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा

caturbhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā

तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् ।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः

tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ

तस्य सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

योजनानि चतुःषष्टिर्वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्णशृङ्गः सुमहानगाधे वरुणालये

yojanāni catuḥṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgaḥ sumahānagādhe varuṇālaye

तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् ।
यस्मिन् वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः

tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasmin vasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ

तत्र सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tatra sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरदर्शनम् ।
पर्वतः सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः

tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaradarśanam |
parvataḥ sarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ

तं गजाश्च वराहाश्च सिंहा व्याघ्राश्च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः

taṃ gajāśca varāhāśca siṃhā vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ

यस्मिन् हरिहयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघो नाम स पर्वतः

yasmin harihayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā megho nāma sa parvataḥ

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् ।
षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ

tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha

तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैर्वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः

taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ

तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तमपर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा

teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttamaparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā

तेनैवमुक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः ।
मत्प्रसादाद् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च काञ्चनाः

tenaivamuktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādād bhaviṣyanti divā rātrau ca kāñcanāḥ

त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः ।
ते भविष्यन्ति भक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः

tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti bhaktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ

विश्वेदेवाश्च वसवो मरुतश्च दिवौकसः ।
आगत्य पश्चिमां संध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम्

viśvedevāśca vasavo marutaśca divaukasaḥ |
āgatya paścimāṃ saṃdhyāṃ merumuttamaparvatam

आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः ।
अदृश्यः सर्वभूतानामस्तं गच्छति पर्वतम्

ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāmastaṃ gacchati parvatam

योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम्

yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam

शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम् ।
प्रासादगणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा

śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā

शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः ।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः

śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ

अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् ।
जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्रवेदिकः

antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citravedikaḥ

तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

यत्र तिष्ठति धर्मज्ञस्तपसा स्वेन भावितः ।
मेरुसावर्णिरित्येष ख्यातो वै ब्रह्मणा समः

yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeṣa khyāto vai brahmaṇā samaḥ

प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसंनिभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति

praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati

एतावज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम्

etāvajjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣaye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param

अवगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
अस्तं पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत

avagamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
astaṃ parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम ।
सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति

ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati

श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्टकारिभिः ।
गुरुरेष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः

śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ

भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्व एव हि ।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम्

bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva eva hi |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam

दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याममिततेजसः ।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा

dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā

अतोऽन्यदपि यत्कार्यं कार्यस्यास्य प्रियं भवेत् ।
सम्प्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम्

ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya priyaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam

ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गाः
सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य ।
आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते
जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम्

tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāḥ
sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantrya sarve plavagādhipaṃ te
jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām