Sarga 20: Dasharatha refuses to send Rama

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् ।
मुहूर्तमिव निःसंज्ञः संज्ञावानिदमब्रवीत्

tacchrutvā rājaśārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam |
muhūrtamiva niḥsaṃjñaḥ saṃjñāvānidamabravīt

ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचनः ।
न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः

ūnaṣoḍaśavarṣo me rāmo rājīvalocanaḥ |
na yuddhayogyatāmasya paśyāmi saha rākṣasaiḥ

इयमक्षौहिणी सेना यस्याहं पतिरीश्वरः ।
अनया सहितो गत्वा योद्धाहं तैर्निशाचरैः

iyamakṣauhiṇī senā yasyāhaṃ patirīśvaraḥ |
anayā sahito gatvā yoddhāhaṃ tairniśācaraiḥ

इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदाः ।
योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि

ime śūrāśca vikrāntā bhṛtyā me'straviśāradāḥ |
yogyā rakṣogaṇairyoddhuṃ na rāmaṃ netumarhasi

अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि ।
यावत् प्राणान् धरिष्यामि तावद् योत्स्ये निशाचरैः

ahameva dhanuṣpāṇirgoptā samaramūrdhani |
yāvat prāṇān dhariṣyāmi tāvad yotsye niśācaraiḥ

निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता ।
अहं तत्र गमिष्यामि न रामं नेतुमर्हसि

nirvighnā vratacaryā sā bhaviṣyati surakṣitā |
ahaṃ tatra gamiṣyāmi na rāmaṃ netumarhasi

बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम् ।
न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारदः

bālo hyakṛtavidyaśca na ca vetti balābalam |
na cāstrabalasaṃyukto na ca yuddhaviśāradaḥ

न चासौ रक्षसां योग्यः कूटयुद्धा हि राक्षसाः ।
विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे

na cāsau rakṣasāṃ yogyaḥ kūṭayuddhā hi rākṣasāḥ |
viprayukto hi rāmeṇa muhūrtamapi notsahe

जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि ।
यदि वा राघवं ब्रह्मन् नेतुमिच्छसि सुव्रत

jīvituṃ muniśārdūla na rāmaṃ netumarhasi |
yadi vā rāghavaṃ brahman netumicchasi suvrata

चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह च तं नय ।
षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक

caturaṅgasamāyuktaṃ mayā saha ca taṃ naya |
ṣaṣṭirvarṣasahasrāṇi jātasya mama kauśika

कृच्छ्रेणोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि ।
चतुर्णामात्मजानां हि प्रीतिः परमिका मम

kṛcchreṇotpāditaścāyaṃ na rāmaṃ netumarhasi |
caturṇāmātmajānāṃ hi prītiḥ paramikā mama

ज्येष्ठे धर्मप्रधानेच न रामं नेतुमर्हसि ।
किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च के च ते

jyeṣṭhe dharmapradhāneca na rāmaṃ netumarhasi |
kiṃvīryā rākṣasāste ca kasya putrāśca ke ca te

कथं प्रमाणाः के चैतान् रक्षन्ति मुनिपुंगव ।
कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम्

kathaṃ pramāṇāḥ ke caitān rakṣanti munipuṃgava |
kathaṃ ca pratikartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām

मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम् ।
सर्वं मे शंस भगवन् कथं तेषां मया रणे

māmakairvā balairbrahman mayā vā kūṭayodhinām |
sarvaṃ me śaṃsa bhagavan kathaṃ teṣāṃ mayā raṇe

स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत

sthātavyaṃ duṣṭabhāvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ |
tasya tad vacanaṃ śrutvā viśvāmitro'bhyabhāṣata

पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षसः ।
स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम्

paulastyavaṃśaprabhavo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
sa brahmaṇā dattavarastrailokyaṃ bādhate bhṛśam

महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
श्रूयते च महाराज रावणो राक्षसाधिपः

mahābalo mahāvīryo rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
śrūyate ca mahārāja rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः ।
यदा न खलु यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबलः

sākṣādvaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ |
yadā na khalu yajñasya vighnakartā mahābalaḥ

तेन संचोदितौ तौ तु राक्षसौ सुमहाबलौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः

tena saṃcoditau tau tu rākṣasau sumahābalau |
mārīcaśca subāhuśca yajñavighnaṃ kariṣyataḥ

इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा ।
नहि शक्तोऽस्मि संग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मनः

ityukto muninā tena rājovāca muniṃ tadā |
nahi śakto'smi saṃgrāme sthātuṃ tasya durātmanaḥ

स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके ।
मम चैवाल्पभाग्यस्य दैवतं हि भवान् गुरुः

sa tvaṃ prasādaṃ dharmajña kuruṣva mama putrake |
mama caivālpabhāgyasya daivataṃ hi bhavān guruḥ

देवदानवगन्धर्वा यक्षाः पतगपन्नगाः ।
न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि

devadānavagandharvā yakṣāḥ patagapannagāḥ |
na śaktā rāvaṇaṃ soḍhuṃ kiṃ punarmānavā yudhi

स तु वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि रावणः ।
तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलैः

sa tu vīryavatāṃ vīryamādatte yudhi rāvaṇaḥ |
tena cāhaṃ na śakto'smi saṃyoddhuṃ tasya vā balaiḥ

सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजैः ।
कथमप्यमरप्रख्यं संग्रामाणामकोविदम्

sabalo vā muniśreṣṭha sahito vā mamātmajaiḥ |
kathamapyamaraprakhyaṃ saṃgrāmāṇāmakovidam

बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम् ।
अथ कालोपमौ युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः

bālaṃ me tanayaṃ brahman naiva dāsyāmi putrakam |
atha kālopamau yuddhe sutau sundopasundayoḥ

यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् ।
मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ

yajñavighnakarau tau te naiva dāsyāmi putrakam |
mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau

तयोरन्यतरं योद्धुं यास्यामि ससुहृद्गणः ।
अन्यथा त्वनुनेष्यामि भवन्तं सहबान्धवः

tayoranyataraṃ yoddhuṃ yāsyāmi sasuhṛdgaṇaḥ |
anyathā tvanuneṣyāmi bhavantaṃ sahabāndhavaḥ

इति नरपतिजल्पनात् द्विजेन्द्रं
कुशिकसुतं सुमहान् विवेश मन्युः ।
सुहुत इव मखेऽग्निराज्यसिक्तः
समभवदुज्ज्वलितो महर्षिवह्निः

iti narapatijalpanāt dvijendraṃ
kuśikasutaṃ sumahān viveśa manyuḥ |
suhuta iva makhe'gnirājyasiktaḥ
samabhavadujjvalito maharṣivahniḥ