Sarga 34: Dasharatha's farewell to Rama

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।
उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति

tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |
uvāca rāmastaṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti

स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियम् ।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह

sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyam |
praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्

uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |
taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim

आबोध्य च महाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम् ।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्

ābodhya ca mahāprājñaḥ paramākulacetanam |
rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा ।
भयविक्लवया वाचा मन्दया श्लक्ष्णयाब्रवीत्

taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā |
bhayaviklavayā vācā mandayā ślakṣṇayābravīt

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम्

ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām

स त्वां पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः ।
सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वां हीदानीं दिदृक्षते

sa tvāṃ paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ |
sarvān suhṛda āpṛcchya tvāṃ hīdānīṃ didṛkṣate

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।
वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः

gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvairādityamiva raśmibhiḥ

स सत्यवाक्यो धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः ।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्

sa satyavākyo dharmātmā gāmbhīryāt sāgaropamaḥ |
ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam

सुमन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः ।
दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम्

sumantrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ |
dāraiḥ parivṛtaḥ sarvairdraṣṭumicchāmi rāghavam

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।
आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्

so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram

एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।
प्रचक्रमुस्तद् भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्

evamuktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
pracakramustad bhavanaṃ bharturājñāya śāsanam

अर्धसप्तशतास्तत्र प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः

ardhasaptaśatāstatra pramadāstāmralocanāḥ |
kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम्

āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तथा ।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः

sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tathā |
jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा चारात् कृताञ्जलिम् ।
उत्पपातासनात् तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः

sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā cārāt kṛtāñjalim |
utpapātāsanāt tūrṇamārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः ।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्च्छितः

so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |
tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrcchitaḥ

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।
विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तथा

taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
visaṃjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tathā

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि ।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमिश्रितः

strīsahasraninādaśca saṃjajñe rājaveśmani |
hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimiśritaḥ

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्

taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan

अथ रामो मुहूर्तस्य लब्धसंज्ञं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम्

atha rāmo muhūrtasya labdhasaṃjñaṃ mahīpatim |
uvāca prāñjalirbāṣpaśokārṇavapariplutam

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्

āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेतु मां वनम् ।
कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः

lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānvetu māṃ vanam |
kāraṇairbahubhistathyairvāryamāṇau na cecchataḥ

अनुजानीहि सर्वान् नः शोकमुत्सृज्य मानद ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिवात्मजान्

anujānīhi sarvān naḥ śokamutsṛjya mānada |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatirivātmajān

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्

pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।
अयोध्यायां त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्

ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
ayodhyāyāṃ tvamevādya bhava rājā nigṛhya mām

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः

evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ

भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे राज्यस्य कांक्षिता

bhavān varṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi na me rājyasya kāṃkṣitā

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।
पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप

nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |
punaḥ pādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयुतः ।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्

rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyutaḥ |
kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्

śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव ।
संनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन

na hi satyātmanastāta dharmābhimanasastava |
saṃnivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।
एकाहं दर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्

adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
ekāhaṃ darśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।
तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वः काल्ये साधयिष्यसि

mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |
tarpitaḥ sarvakāmaistvaṃ śvaḥ kālye sādhayiṣyasi

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव प्रिय ।
त्वया हि मत्प्रियार्थं तु वनमेवमुपाश्रितम्

duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava priya |
tvayā hi matpriyārthaṃ tu vanamevamupāśritam

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव ।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया भस्माग्निकल्पया

na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava |
channayā calitastvasmi striyā bhasmāgnikalpayā

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि ।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याभिप्रचोदितः

vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi |
anayā vṛttasādinyā kaikeyyābhipracoditaḥ

न चैतदाश्चर्यतमं यत् त्वं ज्येष्ठः सुतो मम ।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि

na caitadāścaryatamaṃ yat tvaṃ jyeṣṭhaḥ suto mama |
apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi

अथ रामस्तदा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्

atha rāmastadā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे

prāpsyāmi yānadya guṇān ko me śvastān pradāsyati |
apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्

iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।
यस्तु युद्धे वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया

vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |
yastu yuddhe varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā

दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्

dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva |
ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan

चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह ।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्

caturdaśa samā vatsye vane vanacaraiḥ saha |
mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām

नहि मे कांक्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् ।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन

nahi me kāṃkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam |
yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana

अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः ।
नहि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः

apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūrbāṣpapariplutaḥ |
nahi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।
नैव सर्वानिमान् कामान् न स्वर्गं न च जीवितुम्

naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm |
naiva sarvānimān kāmān na svargaṃ na ca jīvitum

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे

tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha |
pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो ।
स शोकं धारयस्वेमं नहि मेऽस्ति विपर्ययः

na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho |
sa śokaṃ dhārayasvemaṃ nahi me'sti viparyayaḥ

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव ।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये

arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava |
mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते

mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam |
praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् ।
तस्माद् दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः

pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam |
tasmād daivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नृपसत्तम ।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं संतापोऽयं विमुच्यताम्

caturdaśasu varṣeṣu gateṣu nṛpasattama |
punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ saṃtāpo'yaṃ vimucyatām

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पकलो जनः ।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः

yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpakalo janaḥ |
sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला
मया विसृष्टा भरताय दीयताम् ।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्
वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्

puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā
mayā visṛṣṭā bharatāya dīyatām |
ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan
vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum

मया विसृष्टां भरतो महीमिमां
सशैलखण्डां सपुरोपकाननाम् ।
शिवासु सीमास्वनुशास्तु केवलं
त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्

mayā visṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ
saśailakhaṇḍāṃ sapuropakānanām |
śivāsu sīmāsvanuśāstu kevalaṃ
tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो
महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये ।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते
व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ

na me tathā pārthiva dhīyate mano
mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye |
yathā nideśe tava śiṣṭasammate
vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं
न सर्वकामान् वसुधां न मैथिलीम् ।
न चिन्तितं त्वामनृतेन योजयन्
वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा

tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ
na sarvakāmān vasudhāṃ na maithilīm |
na cintitaṃ tvāmanṛtena yojayan
vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā

फलानि मूलानि च भक्षयन् वने
गिरींश्च पश्यन् सरितः सरांसि च ।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं
सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः

phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane
girīṃśca paśyan saritaḥ sarāṃsi ca |
vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ
sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ

एवं स राजा व्यसनाभिपन्न-
स्तापेन दुःखेन च पीड्यमानः ।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो
भूमिं गतो नैव चिचेष्ट किंचित्

evaṃ sa rājā vyasanābhipanna-
stāpena duḥkhena ca pīḍyamānaḥ |
āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasaṃjño
bhūmiṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃcit

देव्यः समस्ता रुरुदुः समेता-
स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।
रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्च्छां
हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्

devyaḥ samastā ruruduḥ sametā-
stāṃ varjayitvā naradevapatnīm |
rudan sumantro'pi jagāma mūrcchāṃ
hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam