Sarga 33: Ayodhya mourns as the three walk

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।
जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ

dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu |
jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau

ततो गृहीते प्रेष्याभ्यामशोभेतां तदायुधे ।
मालादामभिरासक्ते सीतया समलंकृते

tato gṛhīte preṣyābhyāmaśobhetāṃ tadāyudhe |
mālādāmabhirāsakte sītayā samalaṃkṛte

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च ।
अभिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्

tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca |
abhiruhya janaḥ śrīmānudāsīno vyalokayat

न हि रथ्याः सुशक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः ।
आरुह्य तस्मात् प्रासादाद् दीनाः पश्यन्ति राघवम्

na hi rathyāḥ suśakyante gantuṃ bahujanākulāḥ |
āruhya tasmāt prāsādād dīnāḥ paśyanti rāghavam

पदातिं सानुजं दृष्ट्वा ससीतं च जनास्तदा ।
ऊचुर्बहुजना वाचः शोकोपहतचेतसः

padātiṃ sānujaṃ dṛṣṭvā sasītaṃ ca janāstadā |
ūcurbahujanā vācaḥ śokopahatacetasaḥ

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः

yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat |
tamekaṃ sītayā sārdhamanuyāti sma lakṣmaṇaḥ

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामानां चाकरो महान् ।
नेच्छत्येवानृतं कर्तुं वचनं धर्मगौरवात्

aiśvaryasya rasajñaḥ san kāmānāṃ cākaro mahān |
necchatyevānṛtaṃ kartuṃ vacanaṃ dharmagauravāt

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ।
तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः

yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi |
tāmadya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम् ।
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम्

aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandanasevinīm |
varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyatyāśu vivarṇatām

अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते ।
नहि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति

adya nūnaṃ daśarathaḥ sattvamāviśya bhāṣate |
nahi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitumarhati

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद् विनिवासनम् ।
किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्

nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syād vinivāsanam |
kiṃ punaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam

आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः ।
राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषर्षभम्

ānṛśaṃsyamanukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaḥ śamaḥ |
rāghavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣarṣabham

तस्मात् तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ।
औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात्

tasmāt tasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ |
audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ।
मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः

pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ |
mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः ।
पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः

mūlaṃ hyeṣa manuṣyāṇāṃ dharmasāro mahādyutiḥ |
puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāścāsyetare janāḥ

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः ।
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः

te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnyaḥ sahabāndhavāḥ |
gacchantamanugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्

udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |
ekaduḥkhasukhā rāmamanugacchāma dhārmikam

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च ।
उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः

samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca |
upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ

रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।
मूषकैः परिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च

rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ |
mūṣakaiḥ paridhāvadbhirudbilairāvṛtāni ca

अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च ।
प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च

apetodakadhūmāni hīnasammārjanāni ca |
praṇaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca

दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ।
अस्मत्त्यक्तानि कैकेयी वेश्मानि प्रतिपद्यताम्

duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca |
asmattyaktāni kaikeyī veśmāni pratipadyatām

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः ।
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्

vanaṃ nagaramevāstu yena gacchati rāghavaḥ |
asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ sampadyatāṃ vanam

बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।
त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि

bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ |
tyajantvasmadbhayādbhītā gajāḥ siṃhā vanānyapi

अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तु सेव्यमानं त्यजन्तु च ।
तृणमांसफलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्

asmattyaktaṃ prapadyantu sevyamānaṃ tyajantu ca |
tṛṇamāṃsaphalādānāṃ deśaṃ vyālamṛgadvijam

प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः ।
राघवेण वयं सर्वे वने वत्स्याम निर्वृताः

prapadyatāṃ hi kaikeyī saputrā saha bāndhavaiḥ |
rāghaveṇa vayaṃ sarve vane vatsyāma nirvṛtāḥ

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
शुश्राव राघवः श्रुत्वा न विचक्रेऽस्य मानसम्

ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ |
śuśrāva rāghavaḥ śrutvā na vicakre'sya mānasam

स तु वेश्म पुनर्मातुः कैलासशिखरप्रभम् ।
अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः

sa tu veśma punarmātuḥ kailāsaśikharaprabham |
abhicakrāma dharmātmā mattamātaṅgavikramaḥ

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम् ।
ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः

vinītavīrapuruṣaṃ praviśya tu nṛpālayam |
dadarśāvasthitaṃ dīnaṃ sumantramavidūrataḥ

प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्त-
मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।
जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः
पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः

pratīkṣamāṇo'bhijanaṃ tadārta-
manārtarūpaḥ prahasannivātha |
jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ
piturnideśaṃ vidhivaccikīrṣuḥ

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा
रामो गमिष्यन् नृपमार्तरूपम् ।
व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं
पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्

tatpūrvamaikṣvākasuto mahātmā
rāmo gamiṣyan nṛpamārtarūpam |
vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ
piturmahātmā pratihāraṇārtham

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो
वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः ।
स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवी-
न्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे

piturnideśena tu dharmavatsalo
vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ |
sa rāghavaḥ prekṣya sumantramabravī-
nnivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me