Sarga 35: Sumantra rebukes Kaikeyi

ततो निधूय सहसा शिरो निःश्वस्य चासकृत् ।
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च

tato nidhūya sahasā śiro niḥśvasya cāsakṛt |
pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāyya ca

लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत् ।
कोपाभिभूतः सहसा संतापमशुभं गतः

locane kopasaṃrakte varṇaṃ pūrvocitaṃ jahat |
kopābhibhūtaḥ sahasā saṃtāpamaśubhaṃ gataḥ

मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य च ।
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्शरैः शितैः

manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya ca |
kampayanniva kaikeyyā hṛdayaṃ vākśaraiḥ śitaiḥ

वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः ।
कैकेय्याः सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत

vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśubhaiḥ |
kaikeyyāḥ sarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata

यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम् ।
भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च

yasyāstava patistyakto rājā daśarathaḥ svayam |
bhartā sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca

नह्यकार्यतमं किंचित्तव देवीह विद्यते ।
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः

nahyakāryatamaṃ kiṃcittava devīha vidyate |
patighnīṃ tvāmahaṃ manye kulaghnīmapi cāntataḥ

यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यं संतापयसि कर्मभिः

yanmahendramivājayyaṃ duṣprakampyamivācalam |
mahodadhimivākṣobhyaṃ saṃtāpayasi karmabhiḥ

मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम् ।
भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते

māvamaṃsthā daśarathaṃ bhartāraṃ varadaṃ patim |
bharturicchā hi nārīṇāṃ putrakoṭyā viśiṣyate

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये ।
इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिंस्तं लोपयितुमिच्छसि

yathāvayo hi rājyāni prāpnuvanti nṛpakṣaye |
ikṣvākukulanāthe'smiṃstaṃ lopayitumicchasi

राजा भवतु ते पुत्रो भरतः शास्तु मेदिनीम् ।
वयं तत्र गमिष्यामो यत्र रामो गमिष्यति

rājā bhavatu te putro bharataḥ śāstu medinīm |
vayaṃ tatra gamiṣyāmo yatra rāmo gamiṣyati

न च ते विषये कश्चिद् ब्राह्मणो वस्तुमर्हति ।
तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म करिष्यसि

na ca te viṣaye kaścid brāhmaṇo vastumarhati |
tādṛśaṃ tvamamaryādamadya karma kariṣyasi

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम् ।
त्यक्ता या बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा

nūnaṃ sarve gamiṣyāmo mārgaṃ rāmaniṣevitam |
tyaktā yā bāndhavaiḥ sarvairbrāhmaṇaiḥ sādhubhiḥ sadā

का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति ।
तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि

kā prītī rājyalābhena tava devi bhaviṣyati |
tādṛśaṃ tvamamaryādaṃ karma kartuṃ cikīrṣasi

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम् ।
आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी

āścaryamiva paśyāmi yasyāste vṛttamīdṛśam |
ācarantyā na vivṛtā sadyo bhavati medinī

महाब्रह्मर्षिसृष्टा वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः ।
धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्

mahābrahmarṣisṛṣṭā vā jvalanto bhīmadarśanāḥ |
dhigvāgdaṇḍā na hiṃsanti rāmapravrājane sthitām

आम्रं छित्त्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत् तु कः ।
यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्

āmraṃ chittvā kuṭhāreṇa nimbaṃ paricaret tu kaḥ |
yaścainaṃ payasā siñcennaivāsya madhuro bhavet

आभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च ।
न हि निम्बात् स्रवेत् क्षौद्रं लोके निगदितं वचः

ābhijātyaṃ hi te manye yathā mātustathaiva ca |
na hi nimbāt sravet kṣaudraṃ loke nigaditaṃ vacaḥ

तव मातुरसद्ग्राहं विद्म पूर्वं यथा श्रुतम् ।
पितुस्ते वरदः कश्चिद् ददौ वरमनुत्तमम्

tava māturasadgrāhaṃ vidma pūrvaṃ yathā śrutam |
pituste varadaḥ kaścid dadau varamanuttamam

सर्वभूतरुतं तस्मात् संजज्ञे वसुधाधिपः ।
तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः

sarvabhūtarutaṃ tasmāt saṃjajñe vasudhādhipaḥ |
tena tiryaggatānāṃ ca bhūtānāṃ viditaṃ vacaḥ

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद् भूरिवर्चसः ।
पितुस्ते विदितो भावः स तत्र बहुधाहसत्

tato jṛmbhasya śayane virutād bhūrivarcasaḥ |
pituste vidito bhāvaḥ sa tatra bahudhāhasat

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती ।
हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्

tatra te jananī kruddhā mṛtyupāśamabhīpsatī |
hāsaṃ te nṛpate saumya jijñāsāmīti cābravīt

नृपश्चोवाच तां देवीं हासं शंसामि ते यदि ।
ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः

nṛpaścovāca tāṃ devīṃ hāsaṃ śaṃsāmi te yadi |
tato me maraṇaṃ sadyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

माता ते पितरं देवि पुनः केकयमब्रवीत् ।
शंस मे जीव वा मा वा न मां त्वं प्रहसिष्यसि

mātā te pitaraṃ devi punaḥ kekayamabravīt |
śaṃsa me jīva vā mā vā na māṃ tvaṃ prahasiṣyasi

प्रियया च तथोक्तः स केकयः पृथिवीपतिः ।
तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः

priyayā ca tathoktaḥ sa kekayaḥ pṛthivīpatiḥ |
tasmai taṃ varadāyārthaṃ kathayāmāsa tattvataḥ

ततः स वरदः साधू राजानं प्रत्यभाषत ।
म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा शंसीस्त्वं महीपते

tataḥ sa varadaḥ sādhū rājānaṃ pratyabhāṣata |
mriyatāṃ dhvaṃsatāṃ veyaṃ mā śaṃsīstvaṃ mahīpate

स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः ।
मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्

sa tacchrutvā vacastasya prasannamanaso nṛpaḥ |
mātaraṃ te nirasyāśu vijahāra kuberavat

तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि ।
असद्ग्राहमिमं मोहात् कुरुषे पापदर्शिनी

tathā tvamapi rājānaṃ durjanācarite pathi |
asadgrāhamimaṃ mohāt kuruṣe pāpadarśinī

सत्यश्चात्र प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा ।
पितॄन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः

satyaścātra pravādo'yaṃ laukikaḥ pratibhāti mā |
pitṝn samanujāyante narā mātaramaṅganāḥ

नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः ।
भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव

naivaṃ bhava gṛhāṇedaṃ yadāha vasudhādhipaḥ |
bharturicchāmupāsveha janasyāsya gatirbhava

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम् ।
भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादध

mā tvaṃ protsāhitā pāpairdevarājasamaprabham |
bhartāraṃ lokabhartāramasaddharmamupādadha

नहि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः ।
श्रीमान् दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः

nahi mithyā pratijñātaṃ kariṣyati tavānaghaḥ |
śrīmān daśaratho rājā devi rājīvalocanaḥ

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मस्यापि रक्षिता ।
रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्

jyeṣṭho vadānyaḥ karmaṇyaḥ svadharmasyāpi rakṣitā |
rakṣitā jīvalokasya balī rāmo'bhiṣicyatām

परिवादो हि ते देवि महाँल्लोके चरिष्यति ।
यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्

parivādo hi te devi mahām̐lloke cariṣyati |
yadi rāmo vanaṃ yāti vihāya pitaraṃ nṛpam

स्वराज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा ।
नहि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसन्

svarājyaṃ rāghavaḥ pātu bhava tvaṃ vigatajvarā |
nahi te rāghavādanyaḥ kṣamaḥ puravare vasan

रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम् ।
प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्

rāme hi yauvarājyasthe rājā daśaratho vanam |
pravekṣyati maheṣvāsaḥ pūrvavṛttamanusmaran

इति सान्त्वैश्च तीक्ष्णैश्च कैकेयीं राजसंसदि ।
भूयः संक्षोभयामास सुमन्त्रस्तु कृताञ्जलिः

iti sāntvaiśca tīkṣṇaiśca kaikeyīṃ rājasaṃsadi |
bhūyaḥ saṃkṣobhayāmāsa sumantrastu kṛtāñjaliḥ

नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते ।
न चास्या मुखवर्णस्य लक्ष्यते विक्रिया तदा

naiva sā kṣubhyate devī na ca sma paridūyate |
na cāsyā mukhavarṇasya lakṣyate vikriyā tadā