Sarga 32: Rama gives away his wealth

ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः प्रियकरं हितम् ।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम्

tataḥ śāsanamājñāya bhrātuḥ priyakaraṃ hitam |
gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam

तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः

taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |
sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ

ततः संध्यामुपास्थाय गत्वा सौमित्रिणा सह ।
ऋद्धं स प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम्

tataḥ saṃdhyāmupāsthāya gatvā saumitriṇā saha |
ṛddhaṃ sa prāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam

जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि

jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |
sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi

अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।
सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः

anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |
suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ

हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय ।
रशनां चाथ सा सीता दातुमिच्छति ते सखी

hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |
raśanāṃ cātha sā sītā dātumicchati te sakhī

अङ्गदानि च चित्राणि केयूराणि शुभानि च ।
प्रयच्छति सखी तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम्

aṅgadāni ca citrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |
prayacchati sakhī tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam

पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् ।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि

paryaṅkamagryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi

नागः शत्रुंजयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम ।
तं ते निष्कसहस्रेण ददामि द्विजपुङ्गव

nāgaḥ śatruṃjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |
taṃ te niṣkasahasreṇa dadāmi dvijapuṅgava

इत्युक्तः स तु रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् ।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः

ityuktaḥ sa tu rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat |
rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ

अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदम् ।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम्

atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadam |
saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram

अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः

agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |
arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyamivāmbubhiḥ

तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रेण राघव ।
सुवर्णरजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः

tarpayasva mahābāho gosahasreṇa rāghava |
suvarṇarajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ

कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति ।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्

kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |
ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit

तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय ।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत् तुष्यति स द्विजः

tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |
kauśeyāni ca vastrāṇi yāvat tuṣyati sa dvijaḥ

सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः ।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा

sūtaścitrarathaścāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ |
toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā

पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च ।
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः

paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca |
ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ

नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत् कुर्वन्ति किंचन ।
अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः

nityasvādhyāyaśīlatvānnānyat kurvanti kiṃcana |
alasāḥ svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ

तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय ।
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा

teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃstathā

व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ।
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः ।
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय

vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru |
mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ |
teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya

अम्बा यथा नो नन्देच्च कौसल्या मम दक्षिणाम् ।
तथा द्विजातींस्तान् सर्वाल्ँलक्ष्मणार्चय सर्वशः

ambā yathā no nandecca kausalyā mama dakṣiṇām |
tathā dvijātīṃstān sarvālm̐lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ

ततः पुरुषशार्दूलस्तद् धनं लक्ष्मणः स्वयम् ।
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद् धनदो यथा

tataḥ puruṣaśārdūlastad dhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam |
yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmadadād dhanado yathā

अथाब्रवीद् बाष्पगलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः ।
स प्रदाय बहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम्

athābravīd bāṣpagalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ |
sa pradāya bahudravyamekaikasyopajīvanam

लक्ष्मणस्य च यद् वेश्म गृहं च यदिदं मम ।
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम

lakṣmaṇasya ca yad veśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama |
aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama

इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् ।
उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतां मम

ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam |
uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāṃ mama

ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्व एवोपजीविनः ।
स राशिः सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत

tato'sya dhanamājahruḥ sarva evopajīvinaḥ |
sa rāśiḥ sumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata

ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद् धनं सहलक्ष्मणः ।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ह्यदापयत्

tataḥ sa puruṣavyāghrastad dhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ |
dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo hyadāpayat

तत्रासीत् पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ।
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली

tatrāsīt piṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ |
kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī

तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान् ।
अब्रवीद् ब्राह्मणं वाक्यं स्त्रीणां भर्ता हि देवता

taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān |
abravīd brāhmaṇaṃ vākyaṃ strīṇāṃ bhartā hi devatā

अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम ।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किंचिदवाप्स्यसि

apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama |
rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiṃcidavāpsyasi

स भार्याया वचः श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम् ।
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम्

sa bhāryāyā vacaḥ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām |
sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam

भृग्वङ्गिरःसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि ।
आपञ्चमायाः कक्ष्याया नैतं कश्चिदवारयत्

bhṛgvaṅgiraḥsamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi |
āpañcamāyāḥ kakṣyāyā naitaṃ kaścidavārayat

स राममासाद्य तदा त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् ।
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महाबल

sa rāmamāsādya tadā trijaṭo vākyamabravīt |
nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahābala

क्षतवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ।
तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम्

kṣatavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti |
tamuvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam

गवां सहस्रमप्येकं न च विश्राणितं मया ।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसे

gavāṃ sahasramapyekaṃ na ca viśrāṇitaṃ mayā |
parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyase

स शाटीं परितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् ।
आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगतः

sa śāṭīṃ paritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām |
āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegataḥ

स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः ।
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसंनिधौ

sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ |
govraje bahusāhasre papātokṣaṇasaṃnidhau

तं परिष्वज्य धर्मात्मा आ तस्मात् सरयूतटात् ।
आनयामास ता गावस्त्रिजटस्याश्रमं प्रति

taṃ pariṣvajya dharmātmā ā tasmāt sarayūtaṭāt |
ānayāmāsa tā gāvastrijaṭasyāśramaṃ prati

उवाच च तदा रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् ।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम

uvāca ca tadā rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |
manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama

इदं हि तेजस्तव यद् दुरत्ययं
तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया ।
इमं भवानर्थमभिप्रचोदितो
वृणीष्व किंचेदपरं व्यवस्यसि

idaṃ hi tejastava yad duratyayaṃ
tadeva jijñāsitumicchatā mayā |
imaṃ bhavānarthamabhipracodito
vṛṇīṣva kiṃcedaparaṃ vyavasyasi

ब्रवीमि सत्येन न ते स्म यन्त्रणां
धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात् ।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन
मयार्जितं चैव यशस्करं भवेत्

bravīmi satyena na te sma yantraṇāṃ
dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |
bhavatsu samyakpratipādanena
mayārjitaṃ caiva yaśaskaraṃ bhavet

ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनि-
र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः ।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणी-
स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः

tataḥ sabhāryastrijaṭo mahāmuni-
rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |
yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇī-
stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ

स चापि रामः प्रतिपूर्णपौरुषो
महाधनं धर्मबलैरुपार्जितम् ।
नियोजयामास सुहृज्जने चिराद्
यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः

sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇapauruṣo
mahādhanaṃ dharmabalairupārjitam |
niyojayāmāsa suhṛjjane cirād
yathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ

द्विजः सुहृद् भृत्यजनोऽथवा तदा
दरिद्रभिक्षाचरणश्च यो भवेत् ।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो
यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः

dvijaḥ suhṛd bhṛtyajano'thavā tadā
daridrabhikṣācaraṇaśca yo bhavet |
na tatra kaścinna babhūva tarpito
yathārhasammānanadānasambhramaiḥ