Chapter 36: Virata honours the Pandavas, victory proclaimed

ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान् ।
अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान् ।
वचसा चैव सान्त्वेन स्नेहेन च मुदाऽन्वितः ॥ 1

tato virāṭaḥ kaunteyānatimānuṣavikramān |
arcayāmāsa vittena mānena ca mahārathān |
vacasā caiva sāntvena snehena ca mudā'nvitaḥ || 1

यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा ।
कार्यं कुरुत तैः सर्वैर्यथाकामं यथासुखम् ॥ 2

yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathā |
kāryaṃ kuruta taiḥ sarvairyathākāmaṃ yathāsukham || 2

ददाम्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च ।
मनसा चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः ॥ 3

dadāmyalaṃkṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni ca |
manasā cāpyabhipretaṃ yadvaḥ śatrunibarhaṇāḥ || 3

युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह ।
तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ॥ 4

yuṣmākaṃ vikramādadya mukto'haṃ svastimāniha |
tasmādbhavanto matsyānāmīśvarāḥ sarva eva hi || 4

तं तथावादिनं तत्र कौरवेयाः पृथक्पृथक् ।
ऊचुः प्रहृष्टमनसो युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ 5

taṃ tathāvādinaṃ tatra kauraveyāḥ pṛthakpṛthak |
ūcuḥ prahṛṣṭamanaso yudhiṣṭhirapurogamāḥ || 5

प्रतिनन्दामहे वाचं सर्वथैव विशांपते ।
एतावताऽद्य प्रीताःस्मो यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ॥ 6

pratinandāmahe vācaṃ sarvathaiva viśāṃpate |
etāvatā'dya prītāḥsmo yattvaṃ muktosi śatrubhiḥ || 6

यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभ्यो ह्येतत्कार्यं हितं हि नः ।
न किंचित्कार्यमस्माकं न धनं मृगयामहे ॥ 7

yattvaṃ muktosi śatrubhyo hyetatkāryaṃ hitaṃ hi naḥ |
na kiṃcitkāryamasmākaṃ na dhanaṃ mṛgayāmahe || 7

अथाब्रवीत्प्रीतमना मात्स्यराजो युधिष्ठिरम् ।
निर्भरः प्रीतिपूरेण हर्षगद्गदया गिरा ॥ 8

athābravītprītamanā mātsyarājo yudhiṣṭhiram |
nirbharaḥ prītipūreṇa harṣagadgadayā girā || 8

पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः ।
एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजस्तु नो भवान् ॥ 9

punareva mahābāhurvirāṭo rājasattamaḥ |
ehi tvāmabhiṣekṣyāmi matsyarājastu no bhavān || 9

मनसा चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण ।
तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् ॥ 10

manasā cāpyabhipretaṃ yatte śatrunibarhaṇa |
tatte'haṃ saṃpradāsyāmi sarvamarhati no bhavān || 10

रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा ।
वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोस्तु ते ॥ 11

ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktamathāpi vā |
vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namostu te || 11

त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च ।
यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः ॥ 12

tvatkṛte hyadya paśyāmi rājyamātmānameva ca |
yataśca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrurvaśaṃ gataḥ || 12

ततो युधिष्ठिरो मात्स्यं पुनरेवाब्रवीद्वचः ।
प्रतिनन्दामि ते वाचं मनोज्ञां मात्स्य भाषितां ॥ 13

tato yudhiṣṭhiro mātsyaṃ punarevābravīdvacaḥ |
pratinandāmi te vācaṃ manojñāṃ mātsya bhāṣitāṃ || 13

आनृशंस्यपरो नित्यं सुमुखः सततं भवान् ।
पुनरेव विराटश्च राजा कङ्कमभाषत ॥ 14

ānṛśaṃsyaparo nityaṃ sumukhaḥ satataṃ bhavān |
punareva virāṭaśca rājā kaṅkamabhāṣata || 14

अहो शूद्रस्य कर्माणि वललस्य द्विजोत्तम ।
सोहं शूद्रेण संग्रामे वललेनाभिरक्षितः ॥ 15

aho śūdrasya karmāṇi valalasya dvijottama |
sohaṃ śūdreṇa saṃgrāme valalenābhirakṣitaḥ || 15

त्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्नं ममानघ ।
वरं वृष्णीष्व भद्रं ते ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ 16

tvatkṛte sarvamevaitadupapannaṃ mamānagha |
varaṃ vṛṣṇīṣva bhadraṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te || 16

ददामि ते महाप्रीत्या रत्नान्युच्चावचान्यहम् ।
शयनासनयानानि कन्याश्च समलंकुताः ॥ 17

dadāmi te mahāprītyā ratnānyuccāvacānyaham |
śayanāsanayānāni kanyāśca samalaṃkutāḥ || 17

हस्त्यश्वरथसङ्घाश्च राष्ट्राणि विविधानि च ।
एतानि च मम प्रीत्या प्रतिगृह्ण ममान्तिके ॥ 18

hastyaśvarathasaṅghāśca rāṣṭrāṇi vividhāni ca |
etāni ca mama prītyā pratigṛhṇa mamāntike || 18

तं तथावादिनं तत्र कौरव्यः प्रत्यभाषत ।
एषैव तु मम प्रीतिर्यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ॥ 19

taṃ tathāvādinaṃ tatra kauravyaḥ pratyabhāṣata |
eṣaiva tu mama prītiryattvaṃ muktosi śatrubhiḥ || 19

प्रतीतश्चेत्पुरं तुष्टः प्रविशाद्य परंतप ।
दारैः पुत्रैश्च संश्लिष्य सा हि प्रीतिर्ममातुला ॥ 20

pratītaścetpuraṃ tuṣṭaḥ praviśādya paraṃtapa |
dāraiḥ putraiśca saṃśliṣya sā hi prītirmamātulā || 20

सुशर्माणं तु राजेन्द्र सभृत्यबलवाहनम् ।
विसर्जय नरश्रेष्ठं वरमेतदहं वृणे ॥ 21

suśarmāṇaṃ tu rājendra sabhṛtyabalavāhanam |
visarjaya naraśreṣṭhaṃ varametadahaṃ vṛṇe || 21

एवमुक्ते तु कङ्केन विराटो राजसत्तमः ।
प्रत्युवाच ततः कङ्कं सुशर्मा यातु चेष्टतः ॥ 22

evamukte tu kaṅkena virāṭo rājasattamaḥ |
pratyuvāca tataḥ kaṅkaṃ suśarmā yātu ceṣṭataḥ || 22

गच्छन्तु दूतास्त्वरिता नगरं तव पार्थिव ।
सुहृदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ॥ 23

gacchantu dūtāstvaritā nagaraṃ tava pārthiva |
suhṛdāṃ priyamākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam || 23

ततस्तद्वचनान्मात्स्यो दूतान्राजा समादिशत् ।
आचक्षध्वं पुरं सत्वा संग्रामे विजयं मम ॥ 24

tatastadvacanānmātsyo dūtānrājā samādiśat |
ācakṣadhvaṃ puraṃ satvā saṃgrāme vijayaṃ mama || 24

कुमार्यः समलंकृत्य प्रयागच्छन्तु मे पुरात् ।
वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
प्रत्यायान्तु च मे शीघ्रं नागराः सर्व एव ते ॥ 25

kumāryaḥ samalaṃkṛtya prayāgacchantu me purāt |
vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ |
pratyāyāntu ca me śīghraṃ nāgarāḥ sarva eva te || 25

एवमुक्तास्तथा दूता रात्रौ यात्वा तु केवलम् ।
ततोऽन्तरे चानुषिता दूताः शीघ्रानुयायिनः ॥ 26

evamuktāstathā dūtā rātrau yātvā tu kevalam |
tato'ntare cānuṣitā dūtāḥ śīghrānuyāyinaḥ || 26

नगरं प्राविशंस्ते वै सूर्ये सम्यगथोदिते ।
विराटनगरं प्राप्य शीघ्रं नान्दीमघोषयन् ।
पताकोच्छ्रयमाल्याढ्यं पुरमप्रतिमं यथा ॥ 27

nagaraṃ prāviśaṃste vai sūrye samyagathodite |
virāṭanagaraṃ prāpya śīghraṃ nāndīmaghoṣayan |
patākocchrayamālyāḍhyaṃ puramapratimaṃ yathā || 27