Chapter 12: Nakula becomes master of Virata's horses

अथापरोऽदृश्यत पाण्डवः प्रभुर्विराटराजे तुरगान्समीक्षति ।
तमापतन्तं ददृशुः पृथग्जनाः प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ॥ 1

athāparo'dṛśyata pāṇḍavaḥ prabhurvirāṭarāje turagānsamīkṣati |
tamāpatantaṃ dadṛśuḥ pṛthagjanāḥ pramuktamabhrādiva candramaṇḍalam || 1

स वै हयानैक्षत तानितस्ततः समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराट् ।
दृष्ट्वा तथैनं स कुरूत्तमं तमः पप्रच्छ तान्सर्बसभासदस्तदा ॥ 2

sa vai hayānaikṣata tānitastataḥ samīkṣamāṇaṃ ca dadarśa matsyarāṭ |
dṛṣṭvā tathainaṃ sa kurūttamaṃ tamaḥ papraccha tānsarbasabhāsadastadā || 2

को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं योऽयं युवाऽभ्येति हि मासिकां सभाम्
प्रियो हि मे दर्शनतोपि संमतो ब्रवीतु कश्चिद्यदि दृष्टवानिमम् ॥ 3

ko vā vijānāti purā'sya darśanaṃ yo'yaṃ yuvā'bhyeti hi māsikāṃ sabhām
priyo hi me darśanatopi saṃmato bravītu kaścidyadi dṛṣṭavānimam || 3

अयं हयान्पश्यति मामकान्मुहुर्ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः ।
प्रवेश्यतामेष समीपमाशु वै विभाति वीरो हि यथाऽमरस्तथा ॥ 4

ayaṃ hayānpaśyati māmakānmuhurdhruvaṃ hayajño bhavitā vicakṣaṇaḥ |
praveśyatāmeṣa samīpamāśu vai vibhāti vīro hi yathā'marastathā || 4

वितर्कयत्येव हि मत्स्यराजनि त्वरन्कुरूणामृषभः सभामगात् ।
ततः प्रणम्योपनतः कुरूत्तमो विराटराजानमुवाच पार्थिवम् ॥ 5

vitarkayatyeva hi matsyarājani tvarankurūṇāmṛṣabhaḥ sabhāmagāt |
tataḥ praṇamyopanataḥ kurūttamo virāṭarājānamuvāca pārthivam || 5

तवागतोऽहं पुरमद्य भूपते जिजीविषुर्वेतनभोजनार्थिकः ।
तवाश्वबन्धः सुभृतो भवाम्यहं कुरुष्व मामश्वपतिं यदीच्छसि ॥ 6

tavāgato'haṃ puramadya bhūpate jijīviṣurvetanabhojanārthikaḥ |
tavāśvabandhaḥ subhṛto bhavāmyahaṃ kuruṣva māmaśvapatiṃ yadīcchasi || 6

ददानि यानानि धनानि वेतनं न चाश्वसूतो भवितुं त्वमर्हसि ।
कुतोसि कस्यामि कथं त्वमागतो ब्रवीहि शिल्पं तव विद्यते च यत् ॥ 7

dadāni yānāni dhanāni vetanaṃ na cāśvasūto bhavituṃ tvamarhasi |
kutosi kasyāmi kathaṃ tvamāgato bravīhi śilpaṃ tava vidyate ca yat || 7

पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः ।
तेनाहमश्वेषु पुरा प्रकृतः शत्रुकर्शन ॥ 8

pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tenāhamaśveṣu purā prakṛtaḥ śatrukarśana || 8

अश्वानां प्रकृतिं वेद्मि विनयं चापि सर्वशः ।
दुष्टानां प्रतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम् ॥ 9

aśvānāṃ prakṛtiṃ vedmi vinayaṃ cāpi sarvaśaḥ |
duṣṭānāṃ pratipattiṃ ca kṛtsnaṃ caiva cikitsitam || 9

न कातरं स्यान्मम वाजिवाहनं न मेऽस्ति दुष्टा बडवा कुतो हयः ।
जानंस्तु मामाह स चापि पाण्डवो युधिष्ठिरो ग्रन्थिकमेव नामतः ॥ 10

na kātaraṃ syānmama vājivāhanaṃ na me'sti duṣṭā baḍavā kuto hayaḥ |
jānaṃstu māmāha sa cāpi pāṇḍavo yudhiṣṭhiro granthikameva nāmataḥ || 10

मातलिरिव देवपतेर्दशरथनृपतेः सुमत्र इव यन्ता ।
सुमह इव जामदग्रेस्तथैव तव शिक्षयाम्यश्वान् ॥ 11

mātaliriva devapaterdaśarathanṛpateḥ sumatra iva yantā |
sumaha iva jāmadagrestathaiva tava śikṣayāmyaśvān || 11

युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र नरराजस्य शासनात् ।
शतसाहस्रकोटीनामश्वानामस्मि रक्षिता ॥ 12

yudhiṣṭhirasya rājendra nararājasya śāsanāt |
śatasāhasrakoṭīnāmaśvānāmasmi rakṣitā || 12

यदस्ति किंचिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सर्वं त्वदधीनमद्य वै ।
ये चापि केचिन्मम वाजियोधास्त्वदाश्रयाः सारथयश्च सन्तु मे ॥ 13 ।

yadasti kiṃcinmama vājivāhanaṃ tadastu sarvaṃ tvadadhīnamadya vai |
ye cāpi kecinmama vājiyodhāstvadāśrayāḥ sārathayaśca santu me || 13 |

इदं तवेष्टं विहितं सुरोपम ...हि यत्ते प्रसमीक्षितं वरम् ।
...ऽनुरूपं हयकर्म दृश्यते विभाति राजेव न कर्म वाजिनाम् ॥ 14

idaṃ taveṣṭaṃ vihitaṃ suropama ...hi yatte prasamīkṣitaṃ varam |
...'nurūpaṃ hayakarma dṛśyate vibhāti rājeva na karma vājinām || 14

युधिष्ठिरस्यैव हि दर्शनेन मे समं तवेदं प्रियदर्श दर्शनम् ।
कथं नु भृत्यैः स विनाकृतो वने चरत्यनिन्द्यो रमते च पाण्डवः ॥ 15

yudhiṣṭhirasyaiva hi darśanena me samaṃ tavedaṃ priyadarśa darśanam |
kathaṃ nu bhṛtyaiḥ sa vinākṛto vane caratyanindyo ramate ca pāṇḍavaḥ || 15

तथा स गन्धर्ववरोपमो युवा विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः ।
न चैवमन्येऽपि विदुः कथंचन प्रियाभिरामं विचरन्तमन्तरा ॥ 16

tathā sa gandharvavaropamo yuvā virāṭarājñā muditena pūjitaḥ |
na caivamanye'pi viduḥ kathaṃcana priyābhirāmaṃ vicarantamantarā || 16