Chapter 13: Sahadeva becomes keeper of the king's cattle

अथापरोऽदृश्यत वै शशी यथा हुतो हविर्भिर्हि यथाऽध्वरे शिखी ।
तथा समालक्ष्यत चारुदर्शनः प्रकाशयन्सूर्य इवाचिरोदितः ॥ 1

athāparo'dṛśyata vai śaśī yathā huto havirbhirhi yathā'dhvare śikhī |
tathā samālakṣyata cārudarśanaḥ prakāśayansūrya ivāciroditaḥ || 1

तमाव्रजन्तं सहदेवमग्रणीर्नृपो विराटो नचिरात्समैक्षत ।
प्रैक्षन्त तं तत्र पृथक्समागताः सभागताः सर्वमनोहरप्रभम् ।
युवानमायान्तममित्रकर्शनं प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ॥ 2

tamāvrajantaṃ sahadevamagraṇīrnṛpo virāṭo nacirātsamaikṣata |
praikṣanta taṃ tatra pṛthaksamāgatāḥ sabhāgatāḥ sarvamanoharaprabham |
yuvānamāyāntamamitrakarśanaṃ pramuktamabhrādiva candramaṇḍalam || 2

यष्ट्या प्रमाणान्वितया सुदर्शनं दामानि पाशं च निबद्ध्य पृष्ठतः ।
मौर्वी च तन्त्रीं महतीं सुसंहितां बालैश्च तारैर्बहुभिः समावृताम् ॥ 3

yaṣṭyā pramāṇānvitayā sudarśanaṃ dāmāni pāśaṃ ca nibaddhya pṛṣṭhataḥ |
maurvī ca tantrīṃ mahatīṃ susaṃhitāṃ bālaiśca tārairbahubhiḥ samāvṛtām || 3

स चापि राजानमुवाच वीर्यवान्कुरुष्व मां पार्थिव गोष्ववस्थितम् ।
मया हि गुप्ताः पशवो भवन्तु ते प्रसन्ननिद्राः प्रभवोस्मि वल्लवः ॥ 4

sa cāpi rājānamuvāca vīryavānkuruṣva māṃ pārthiva goṣvavasthitam |
mayā hi guptāḥ paśavo bhavantu te prasannanidrāḥ prabhavosmi vallavaḥ || 4

न श्वापदेभ्यो न च रोगतो भयं न चापि दावान्न च तस्कराद्भयम् ।
पयःप्रभूता बहुला निरामया भवन्ति गावः सुभृता नराधिप ॥ 5

na śvāpadebhyo na ca rogato bhayaṃ na cāpi dāvānna ca taskarādbhayam |
payaḥprabhūtā bahulā nirāmayā bhavanti gāvaḥ subhṛtā narādhipa || 5

निशम्य राजा सहदेवभाषितं निरीक्ष्य माद्रीसुतमभ्यनन्दत् ।
उवाच हृष्टो मुदितेन चेतसा न बल्लवत्वं त्वयि वीर लक्षये ॥ 6 ।

niśamya rājā sahadevabhāṣitaṃ nirīkṣya mādrīsutamabhyanandat |
uvāca hṛṣṭo muditena cetasā na ballavatvaṃ tvayi vīra lakṣaye || 6 |

धैर्याद्वपुः क्षात्रमिवेह ते दृढं प्रकाशते कौरववंशजस्य वा ।
नापण्डितेयं तव दृश्यते तनुर्भवेह राज्ये मम मन्त्रधर्मभृत् ॥ 7

dhairyādvapuḥ kṣātramiveha te dṛḍhaṃ prakāśate kauravavaṃśajasya vā |
nāpaṇḍiteyaṃ tava dṛśyate tanurbhaveha rājye mama mantradharmabhṛt || 7

प्रशाधि मत्स्यान्सहराजकानिमान्बृहस्पतिः शत्रुयुतानिवामरान् ।
बलं च मे रक्ष सुवेष सर्वशो गृहाण खङ्गं प्रतिरूपमात्मः ॥ 8

praśādhi matsyānsaharājakānimānbṛhaspatiḥ śatruyutānivāmarān |
balaṃ ca me rakṣa suveṣa sarvaśo gṛhāṇa khaṅgaṃ pratirūpamātmaḥ || 8

अनीककर्णाग्रधरो बलस्य मे प्रभुर्भवानस्तु गृहाण कार्मुकम् ॥ 9 ।

anīkakarṇāgradharo balasya me prabhurbhavānastu gṛhāṇa kārmukam || 9 |

विराटराज्ञाऽभिहितः कुरूत्तमः प्रशस्य राजानमभिप्रणम्य च ।
उवाच मत्स्यप्रवरं महापतिः शृणुष्व राजन्मम वाक्यमुत्तमम् ॥ 10

virāṭarājñā'bhihitaḥ kurūttamaḥ praśasya rājānamabhipraṇamya ca |
uvāca matsyapravaraṃ mahāpatiḥ śṛṇuṣva rājanmama vākyamuttamam || 10

बालो ह्यहं जातिविशेषदूषितः कुतोऽद्य मे नीतिषु युक्तमन्त्रता ।
स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां गोपरिरक्षणेऽनघ ॥ 11

bālo hyahaṃ jātiviśeṣadūṣitaḥ kuto'dya me nītiṣu yuktamantratā |
svakarmatuṣṭāśca vayaṃ narādhipa praśādhi māṃ goparirakṣaṇe'nagha || 11

वैश्योस्मि नाम्नाऽहमरिष्टनेमिर्गोसङ्ख्य आसं कुरुपुङ्गवानाम् ।
वस्तुं त्वयीच्छामि विशांवरिष्ठ तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् ॥ 12

vaiśyosmi nāmnā'hamariṣṭanemirgosaṅkhya āsaṃ kurupuṅgavānām |
vastuṃ tvayīcchāmi viśāṃvariṣṭha tānrājasiṃhānna hi vedmi pārthān || 12

न जीवितुं शक्यमतोऽन्यकर्मणा न च त्वदन्यो मम रोचते विभो ॥ 13

na jīvituṃ śakyamato'nyakarmaṇā na ca tvadanyo mama rocate vibho || 13

त्वं ब्राह्मणो वा यदि वाऽपि भूमिपः समुद्रनेमीश्वररूपवानसि ।
आचक्ष्व तत्वं त्वममित्रकर्शन न बल्लवत्वं त्वयि विद्यते समम् ॥ 14

tvaṃ brāhmaṇo vā yadi vā'pi bhūmipaḥ samudranemīśvararūpavānasi |
ācakṣva tatvaṃ tvamamitrakarśana na ballavatvaṃ tvayi vidyate samam || 14

कस्यामि राज्ञो विषयादिहागतः किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ।
कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा वदस्व किं चापि तवेह वेतनम् ॥ 15

kasyāmi rājño viṣayādihāgataḥ kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtam |
kathaṃ tvamasmāsu nivatsyase sadā vadasva kiṃ cāpi taveha vetanam || 15

पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः ।
तस्याष्टौ शतसाहस्रं गवां वर्गाः शतंशतम् ॥ 16

pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tasyāṣṭau śatasāhasraṃ gavāṃ vargāḥ śataṃśatam || 16

अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथा परे ।
तेषां गोसङ्ख्य आसं वै तन्त्रीपालेति मां विदुः ॥ 17

apare daśasāhasrā dvistāvantastathā pare |
teṣāṃ gosaṅkhya āsaṃ vai tantrīpāleti māṃ viduḥ || 17

भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्चान्यद्गोगतं क्वचित् ।
न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम् ॥ 18

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca yaccānyadgogataṃ kvacit |
na me'styaviditaṃ kiṃcitsamantāddaśayojanam || 18

गुणाः सुविदिता ह्यासन्मया तस्य महात्मनः ।
आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ 19

guṇāḥ suviditā hyāsanmayā tasya mahātmanaḥ |
āsīcca sa mayā tuṣṭaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ || 19

अनेन गणिता गावो दुर्विज्ञेया महत्तराः ।
बहुक्षीरतरास्ता वै बह्व्यः सत्यः सपुत्रिकाः ॥ 20

anena gaṇitā gāvo durvijñeyā mahattarāḥ |
bahukṣīratarāstā vai bahvyaḥ satyaḥ saputrikāḥ || 20

क्षिप्रं च गावो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कश्चित् ।
तैस्तैरुपयैर्विदितं मयैतदेतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ॥ 21

kṣipraṃ ca gāvo bahulā bhavanti na tāsu rogo bhavatīha kaścit |
taistairupayairviditaṃ mayaitadetāni śilpāni mayi sthitāni || 21

ऋषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् ।
येषां मूत्रमुपाघ्राय वन्ध्या अपि प्रसूयते ॥ 22

ṛṣabhānapi jānāmi rājanpūjitalakṣaṇān |
yeṣāṃ mūtramupāghrāya vandhyā api prasūyate || 22

मत्स्याधिपो हर्षकलेन चेतसा माद्रीसुतं पाण्डवमभ्यभाषत ।
नैवानुमन्ये तव कर्म कुत्सितं महीं समग्रामभिपातुमर्हसि ॥ 23

matsyādhipo harṣakalena cetasā mādrīsutaṃ pāṇḍavamabhyabhāṣata |
naivānumanye tava karma kutsitaṃ mahīṃ samagrāmabhipātumarhasi || 23

अथ त्विदानीं तव रोचते विभो यथेष्टतो गव्यमवेक्ष मामकम् ।
त्वदर्पणा मे पशवो भवन्तु वै पशून्सपालान्भवते ददाम्यहम् ॥ 24

atha tvidānīṃ tava rocate vibho yatheṣṭato gavyamavekṣa māmakam |
tvadarpaṇā me paśavo bhavantu vai paśūnsapālānbhavate dadāmyaham || 24

शतं सहस्राणि गवां हि सन्ति वर्णस्यवर्णस्य पृथग्गणानाम् ।
ददामि तेऽहं वरमीप्सितं च यत्त्वदर्पणा मे पशवो भवन्त्विति ॥ 25

śataṃ sahasrāṇi gavāṃ hi santi varṇasyavarṇasya pṛthaggaṇānām |
dadāmi te'haṃ varamīpsitaṃ ca yattvadarpaṇā me paśavo bhavantviti || 25

एवं विराटेन समेत्य पाण्डवो लब्ध्वा च गोबल्लवतां यथेष्टतः ।
अज्ञातचर्यामवसन्महात्मा यथा रविश्चास्तगिरिं प्रविष्टः ॥ 26

evaṃ virāṭena sametya pāṇḍavo labdhvā ca goballavatāṃ yatheṣṭataḥ |
ajñātacaryāmavasanmahātmā yathā raviścāstagiriṃ praviṣṭaḥ || 26

एवं विराटे न्यवसंश्च पाण्डवा यथा प्रतिज्ञाभिरमोघविक्रमाः ।
अबुद्धचर्यां चरितुं यथातथं समुद्रनेमीमभिशास्तुमुद्यताः ॥ 27

evaṃ virāṭe nyavasaṃśca pāṇḍavā yathā pratijñābhiramoghavikramāḥ |
abuddhacaryāṃ carituṃ yathātathaṃ samudranemīmabhiśāstumudyatāḥ || 27