भूयो मे पुण्डरीकाक्षं सञ्जयाचक्ष्व पृच्छतः ।
नामकर्मार्थवित्तात प्राप्नुयां पुरुषोत्तमम्
bhūyo me puṇḍarīkākṣaṃ sañjayācakṣva pṛcchataḥ |
nāmakarmārthavittāta prāpnuyāṃ puruṣottamam
Udyoga Parva
Chapter 69: The meanings of Shri Krishna's names
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि तयानसन्धिपर्वणि ऊनसस्ततितमोऽध्यायः ॥
15 verses · 69 of 196
What happens in this chapter
The meanings of Shri Krishna's names
Dhritarashtra asks to hear again of the lotus eyed one, so that by knowing the meaning of his names he may reach Purushottama. Sanjaya gives the nirvachana of the names he has heard. He is Vasudeva because all beings dwell in him and he is the dwelling of the devas; Vishnu for his vastness; Madhava by silence, meditation and yoga; Madhusudana as slayer of Madhu. Shri Krishna joins krishi, the earth, and na, bliss. He is Satvata because sattva never falls from him; Hrishikesha from joy and lordship; Mahabahu who holds heaven and earth in his arms; Purushottama as the source and end of all; Jishnu for conquest, Ananta for being eternal, Govinda as knower of the earth. Such is Madhusudana, ever in dharma, who comes now to prevent cruelty.
धृतराष्ट्र उवाच
सञ्जय उवाच
श्रुतं मे वासुदेवस्य नामनिर्वचनं शुभम् ।
यावत्तत्राभिजानेऽहमप्रमेयो हि केशवः
śrutaṃ me vāsudevasya nāmanirvacanaṃ śubham |
yāvattatrābhijāne'hamaprameyo hi keśavaḥ
वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद्देवयोनितः ।
वासुदेवस्ततो वेद्यो बृहत्त्वाद्विष्णुरुच्यते
vasanātsarvabhūtānāṃ vasutvāddevayonitaḥ |
vāsudevastato vedyo bṛhattvādviṣṇurucyate
मौनाद्ध्यानाच्च योगाच्च विद्दि भारत माधवम् ।
सर्वतत्त्वलयाच्चैव मधुहा मधुसूदनः
maunāddhyānācca yogācca viddi bhārata mādhavam |
sarvatattvalayāccaiva madhuhā madhusūdanaḥ
कृषिर्भूवाचकः शब्दो गश्च निर्वृतिवाचकः ।
विष्णुस्तद्भावयोगाच्च कृष्णो भवति सात्वतः
kṛṣirbhūvācakaḥ śabdo gaśca nirvṛtivācakaḥ |
viṣṇustadbhāvayogācca kṛṣṇo bhavati sātvataḥ
पुण्डरीकं परं धाम नित्यमक्षयमव्ययम् ।
तद्भावात्पुण्डरीकाक्षो दस्युत्रासाज्जानार्दनः
puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityamakṣayamavyayam |
tadbhāvātpuṇḍarīkākṣo dasyutrāsājjānārdanaḥ
यतः सत्वं न च्यवते यच्च यत्वान्न हीयते ।
सात्वतः सात्वतस्तस्मादार्षभाद्वृषभेक्षणः
yataḥ satvaṃ na cyavate yacca yatvānna hīyate |
sātvataḥ sātvatastasmādārṣabhādvṛṣabhekṣaṇaḥ
न जायते जनित्राऽयमजस्तस्मादनीकजित् ।
देवानां स्वप्रकाशत्वाद्दमाद्दामोदरो विभुः
na jāyate janitrā'yamajastasmādanīkajit |
devānāṃ svaprakāśatvāddamāddāmodaro vibhuḥ
हर्षात्सुखात्सुखैश्वर्याद्धृषीकेशत्वमश्रुते ।
बाहुभ्यां रोदसी बिभ्रन्महाबाहुरिति स्मृतः
harṣātsukhātsukhaiśvaryāddhṛṣīkeśatvamaśrute |
bāhubhyāṃ rodasī bibhranmahābāhuriti smṛtaḥ
अघो न क्षीयते जातु यस्मात्तस्मादधोक्षजः ।
नराणामयनाच्चापि ततो नारायणः स्मृतः
agho na kṣīyate jātu yasmāttasmādadhokṣajaḥ |
narāṇāmayanāccāpi tato nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
पूरणात्सदनाच्चापि ततोऽसौपुरुषोत्तमः ।
असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात् ।
सर्वस्य च सदा ज्ञानात्सर्वमेतं प्रचक्षते
pūraṇātsadanāccāpi tato'saupuruṣottamaḥ |
asataśca sataścaiva sarvasya prabhavāpyayāt |
sarvasya ca sadā jñānātsarvametaṃ pracakṣate
सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यमत्र प्रतिष्ठितम् ।
सत्यात्सत्यं तु गोविन्दस्तस्मात्सत्योपि नामतः
satye pratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyamatra pratiṣṭhitam |
satyātsatyaṃ tu govindastasmātsatyopi nāmataḥ
विष्णुर्विक्रमणाद्देवो जयनाञ्जिष्णुरुच्यते ।
शाश्वतत्वादनन्तश्च गोविन्दो वेदनाद्भवाम्
viṣṇurvikramaṇāddevo jayanāñjiṣṇurucyate |
śāśvatatvādanantaśca govindo vedanādbhavām
अतत्त्वं कुरुते तत्त्वं तेन मोहयते प्रजाः
atattvaṃ kurute tattvaṃ tena mohayate prajāḥ
एवंविधो धर्मनित्यो भगवान्मधुसूदनः ।
आगन्ता हि महाबाहुरानृशंस्यार्थमच्युतः
evaṃvidho dharmanityo bhagavānmadhusūdanaḥ |
āgantā hi mahābāhurānṛśaṃsyārthamacyutaḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)