Chapter 60: Dhritarashtra weighs both sides and chooses peace

सञ्जयस्य वचः श्रुत्वा प्रज्ञाचक्षुर्जनेश्वरः ।
ततः सङ्ख्यातुमारेभे तद्वचो गुणदोषतः

sañjayasya vacaḥ śrutvā prajñācakṣurjaneśvaraḥ |
tataḥ saṅkhyātumārebhe tadvaco guṇadoṣataḥ

प्रसङ्ख्याय च सौक्ष्म्येण गुणदोषान्विचक्षणः ।
यथावन्मतितत्त्वेन जयकामः सुतान्प्रति

prasaṅkhyāya ca saukṣmyeṇa guṇadoṣānvicakṣaṇaḥ |
yathāvanmatitattvena jayakāmaḥ sutānprati

बलाबलं विनिश्चित्य याथातथ्येन बुद्धिमान् ।
यदा तु मेने भूयिष्ठं तद्वचो गुणदोषतः

balābalaṃ viniścitya yāthātathyena buddhimān |
yadā tu mene bhūyiṣṭhaṃ tadvaco guṇadoṣataḥ

पुनरेव कुरूणां च पाण्डवानां च बुद्धिमान् ।
शक्तिं शङ्ख्यातुमारेभे तदा वै मनुजाधिपः

punareva kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca buddhimān |
śaktiṃ śaṅkhyātumārebhe tadā vai manujādhipaḥ

देवमानुषयोः शक्त्या तेजसा चैव पाण्डवान् ।
कुरूञ्शक्त्याऽल्पतरया दुर्योधनमथाब्रवीत्

devamānuṣayoḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavān |
kurūñśaktyā'lpatarayā duryodhanamathābravīt

दुर्योधनेयं चिन्ता मे शश्वन्न व्युपशाम्यति ।
सत्यं ह्येतदहं मन्ये प्रत्यक्षं नानुमानतः

duryodhaneyaṃ cintā me śaśvanna vyupaśāmyati |
satyaṃ hyetadahaṃ manye pratyakṣaṃ nānumānataḥ

आत्मजेषु परं स्नेहं सर्वभातिनि कुर्वते ।
प्रियामि चैषां कुर्वन्ति यथाशक्ति हितानि च

ātmajeṣu paraṃ snehaṃ sarvabhātini kurvate |
priyāmi caiṣāṃ kurvanti yathāśakti hitāni ca

एवमेवोपकर्तॄणां प्रायशो लक्षयामहे ।
इच्छन्ति बहुलं सन्तः प्रतिकर्तुं महत्प्रियम्

evamevopakartṝṇāṃ prāyaśo lakṣayāmahe |
icchanti bahulaṃ santaḥ pratikartuṃ mahatpriyam

अग्निः साचिव्यर्ता स्यात्खाण्डवे तत्कृतं स्मरन् ।
अर्जुनस्यापि भीमेऽस्मिन्कुरुपाण्डुसमागमे

agniḥ sācivyartā syātkhāṇḍave tatkṛtaṃ smaran |
arjunasyāpi bhīme'sminkurupāṇḍusamāgame

जातिगृद्ध्याऽभिपन्नाश्च पाण्‍डवानामनेकशः ।
धर्मादयः समेष्यन्ति समाहूता दिवौकसः

jātigṛddhyā'bhipannāśca pāṇ‍ḍavānāmanekaśaḥ |
dharmādayaḥ sameṣyanti samāhūtā divaukasaḥ

भीष्मद्रोणकृपादीनां भयादशनिसन्निभम् ।
रिरक्षिषन्तः संरभ्यं गमिष्यन्तीति मे मतिः

bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ bhayādaśanisannibham |
rirakṣiṣantaḥ saṃrabhyaṃ gamiṣyantīti me matiḥ

ते देवैः सहिताः पार्था न शक्याः प्रतिवीक्षितुम् ।
मानुषेण नरव्याघ्रा वीर्यवन्तोऽस्त्रपारगाः

te devaiḥ sahitāḥ pārthā na śakyāḥ prativīkṣitum |
mānuṣeṇa naravyāghrā vīryavanto'strapāragāḥ

दुरासदं यस्य दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ।
वारुणौ चाक्षयौ दिव्यौ शरपूर्णौ महेषुधी

durāsadaṃ yasya divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanuruttamam |
vāruṇau cākṣayau divyau śarapūrṇau maheṣudhī

वानरश्च ध्वजे दिव्यो निःसङ्गे धूमवद्गतिः ।
रथश्च चतुरन्तायां यस्य नास्ति समः क्षितौ

vānaraśca dhvaje divyo niḥsaṅge dhūmavadgatiḥ |
rathaśca caturantāyāṃ yasya nāsti samaḥ kṣitau

महामेघनिभश्चापि निर्घोषः श्रूयते जनैः ।
महाशनिसमः शब्दःत शात्रवाणां भयंकरः

mahāmeghanibhaścāpi nirghoṣaḥ śrūyate janaiḥ |
mahāśanisamaḥ śabdaḥta śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ

यं चातिमानुषं वीर्ये कृत्स्नो लोको व्यवस्यति ।
देवानामपि जेतारं यं विदुः पार्थिवा रणे

yaṃ cātimānuṣaṃ vīrye kṛtsno loko vyavasyati |
devānāmapi jetāraṃ yaṃ viduḥ pārthivā raṇe

शतानि पञ्च चैवेषून्यो गृह्णन्नैव दृश्यते ।
निमेषान्तरमात्रेण मुञ्चन्दूरं च पातयन्

śatāni pañca caiveṣūnyo gṛhṇannaiva dṛśyate |
nimeṣāntaramātreṇa muñcandūraṃ ca pātayan

यमाह भीष्मो द्रोणश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च ।
मद्रराजस्तथा शल्यो मध्यस्था ये च मानवाः

yamāha bhīṣmo droṇaśca kṛpo drauṇistathaiva ca |
madrarājastathā śalyo madhyasthā ye ca mānavāḥ

युद्धायावस्थितं पार्थं पार्थिवैरतिमानुषैः ।
अशक्यं रथशार्दूलं पराजेतुमरिंदमम्

yuddhāyāvasthitaṃ pārthaṃ pārthivairatimānuṣaiḥ |
aśakyaṃ rathaśārdūlaṃ parājetumariṃdamam

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
सदृशं बाहुवीर्येण कार्तवीर्यस्य पाण्डवम्

kṣipatyekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |
sadṛśaṃ bāhuvīryeṇa kārtavīryasya pāṇḍavam

तमर्जुनं महेष्वासं महेन्द्रोपेन्द्रविक्रमम् ।
निघ्नन्तमिव पश्याभि विमर्देऽस्मिन्महाहवे

tamarjunaṃ maheṣvāsaṃ mahendropendravikramam |
nighnantamiva paśyābhi vimarde'sminmahāhave

इत्येवं चिन्तयन्कृत्स्नमहोरात्राणि भारत ।
अनिद्रो निःसुखश्चास्मि कुरूणां शमचिन्तया

ityevaṃ cintayankṛtsnamahorātrāṇi bhārata |
anidro niḥsukhaścāsmi kurūṇāṃ śamacintayā

क्षयोदयोऽयं सुमहान्कुरूणां प्रत्युपस्थितः ।
अस्य चेत्कलहन्यान्तः शमादन्यो न विद्यते

kṣayodayo'yaṃ sumahānkurūṇāṃ pratyupasthitaḥ |
asya cetkalahanyāntaḥ śamādanyo na vidyate

शमो मे रोचते नित्यं पार्थैस्तात न विग्रहः ।
कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवाञ्शक्तिमत्तरान्

śamo me rocate nityaṃ pārthaistāta na vigrahaḥ |
kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñśaktimattarān