Udyoga Parva

Chapter 171: Shikhandi, Dhrishtadyumna and the Pandava allies ranked

इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथसंख्यानपर्वणि एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

27 verses · 171 of 196

What happens in this chapter

Shikhandi, Dhrishtadyumna and the Pandava allies ranked

The count of the Pandava army goes on as a list. Shikhandi, Drupada's son, is a chief ratha who will spread his fame among the Kaurava ranks with the Prabhadrakas behind him. Dhrishtadyumna, the commander, a pupil of Drona, is an atiratha who will rage like Pinaka-bearing Shiva at the end of an age. His young son Kshatradharma is a half-ratha. Dhrishtaketu of Chedi, son of Shishupala and a kinsman of the Pandavas, is a maharatha. Kshatradeva, Jayanta, Amitaujas and Satyajit of Panchala, Aja and Bhoja, the five Kekaya brothers with red banners, Kashika, Sukumara, Nila, Suryadatta, Shankha and Madirashva are counted as noble rathas. So too Vardhakshemi, Chitrayudha, Chekitana, Satyadhriti, Vyaghradatta, Chandrasena and Senabindu. Satyajit rises to atiratha, and Pandya, Shrenimat and Vasudana are named great rathas.

भीष्म उवाच

171.1

पाञ्चालराजस्य सुतो राजन्परपुरंजयः ।
शिखण्डी रथमुख्यो मे मतः पार्थस्य भारत

pāñcālarājasya suto rājanparapuraṃjayaḥ |
śikhaṇḍī rathamukhyo me mataḥ pārthasya bhārata

171.2

एष योत्स्यति संग्रामे नाशयन्पूर्वसंस्थितम् ।
परं यशो विप्रथयंस्तव सेनासु भारत

eṣa yotsyati saṃgrāme nāśayanpūrvasaṃsthitam |
paraṃ yaśo viprathayaṃstava senāsu bhārata

171.3

एतस्य बहुलाः सेनाः पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः ।
तेनासौ रथवंशेन महत्कर्म करिष्यति

etasya bahulāḥ senāḥ pāñcālāśca prabhadrakāḥ |
tenāsau rathavaṃśena mahatkarma kariṣyati

171.4

धृष्टद्युम्नश्च सेनानीः सर्वसेनासु भारत ।
मतो मेऽतिरथो राजन्द्रोणशिष्यो महारथः

dhṛṣṭadyumnaśca senānīḥ sarvasenāsu bhārata |
mato me'tiratho rājandroṇaśiṣyo mahārathaḥ

171.5

एष योत्स्यति संग्रामे सूदयन्वै परान्रणे ।
भगवानिव संक्रुद्धः पिनाकी युगसंक्षये

eṣa yotsyati saṃgrāme sūdayanvai parānraṇe |
bhagavāniva saṃkruddhaḥ pinākī yugasaṃkṣaye

171.6

एतस्य तद्रथानीकं कथयन्ति रणप्रियाः ।
बहुत्वात्सागरप्रख्यं देवानामिव संयुगे

etasya tadrathānīkaṃ kathayanti raṇapriyāḥ |
bahutvātsāgaraprakhyaṃ devānāmiva saṃyuge

171.7

क्षत्रधर्मा तु राजेन्द्र मतो मेऽर्धरथो नृप ।
धृष्टद्युम्नस्य तनयो बाल्यान्नातिकृतश्रमः

kṣatradharmā tu rājendra mato me'rdharatho nṛpa |
dhṛṣṭadyumnasya tanayo bālyānnātikṛtaśramaḥ

171.8

शिशुपालसुतो वीरश्चेदिराजो महारथः ।
धृष्टकेतुर्महेष्वासः संबन्धी पाण्डवस्य ह

śiśupālasuto vīraścedirājo mahārathaḥ |
dhṛṣṭaketurmaheṣvāsaḥ saṃbandhī pāṇḍavasya ha

171.9

एष चेदिपतिः शूरः सह पुत्रेण भारत ।
महारथानां सुकरं महत्कर्म करिष्यति

eṣa cedipatiḥ śūraḥ saha putreṇa bhārata |
mahārathānāṃ sukaraṃ mahatkarma kariṣyati

171.10

क्षत्रधर्मरतो मह्यं मतः परपुरंजयः ।
क्षत्रदेवस्तु राजेन्द्र पाण्डवेषु रथोत्तमः

kṣatradharmarato mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ |
kṣatradevastu rājendra pāṇḍaveṣu rathottamaḥ

171.11

जयन्तश्चामितौजाश्च सत्यजिच्च महारथः ।
महारथा महात्मानः सर्वे पाञ्चालसत्तमाः

jayantaścāmitaujāśca satyajicca mahārathaḥ |
mahārathā mahātmānaḥ sarve pāñcālasattamāḥ

171.12

योत्स्यन्ते समरे तात संरब्धा इव कुञ्जराः ।
अजो भोजश्च विक्रान्तौ पाण्डवार्थे महारथौ

yotsyante samare tāta saṃrabdhā iva kuñjarāḥ |
ajo bhojaśca vikrāntau pāṇḍavārthe mahārathau

171.13

योत्स्येते बलिनौ शूरौ परं शक्त्या यतिष्यतः ।
शीघ्रास्त्राश्चित्रयोद्धारः कृतिनो दृढविक्रमाः

yotsyete balinau śūrau paraṃ śaktyā yatiṣyataḥ |
śīghrāstrāścitrayoddhāraḥ kṛtino dṛḍhavikramāḥ

171.14

केकयाः पञ्च राजेन्द्र भ्रातरो दृढविक्रमाः ।
सर्वे चैव रथोदाराः सर्वे लोहितकध्वजाः

kekayāḥ pañca rājendra bhrātaro dṛḍhavikramāḥ |
sarve caiva rathodārāḥ sarve lohitakadhvajāḥ

171.15

काशिकः सुकुमारश्च नीलो यश्चापरो नृप ।
सूर्यदत्तश्च शङ्खश्च मदिराश्वश्च नामतः

kāśikaḥ sukumāraśca nīlo yaścāparo nṛpa |
sūryadattaśca śaṅkhaśca madirāśvaśca nāmataḥ

171.16

सर्व एव रथोदाराः सर्वे चाहवलक्षणाः ।
सर्वास्त्रविदुषः सर्वे महात्मानो मता मम

sarva eva rathodārāḥ sarve cāhavalakṣaṇāḥ |
sarvāstraviduṣaḥ sarve mahātmāno matā mama

171.17

वार्धक्षेमिर्महाराज मतो मम महारथः ।
चित्रायुघश्च नृपतिर्मतो मे रथसत्तमः

vārdhakṣemirmahārāja mato mama mahārathaḥ |
citrāyughaśca nṛpatirmato me rathasattamaḥ

171.18

स हि सङ्ग्रामशोभी च भक्तश्चापि किरीटिनः ।
चेकितानः सत्यधृतिः पाण्डवानां महारथौ ।
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्रौ रथोदारौ मतौ मम

sa hi saṅgrāmaśobhī ca bhaktaścāpi kirīṭinaḥ |
cekitānaḥ satyadhṛtiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathau |
dvāvimau puruṣavyāghrau rathodārau matau mama

171.19

व्याघ्रदत्तश्च राजेन्द्र चन्द्रसेनश्च भारत ।
मतौ मम रथोदारौ पाण्डवानां न संशयः

vyāghradattaśca rājendra candrasenaśca bhārata |
matau mama rathodārau pāṇḍavānāṃ na saṃśayaḥ

171.20

सेनाबिन्दुश्च राजेन्द्र क्रोधहन्ता च नामतः ।
यः समो वासुदेवेन भीमसेनेन वा विभो

senābinduśca rājendra krodhahantā ca nāmataḥ |
yaḥ samo vāsudevena bhīmasenena vā vibho

171.21

स योत्स्यति हि विक्रम्य समरे तव सैनिकैः ।
मां च द्रोणं कृपं चैव यथा संमन्यते भवान्

sa yotsyati hi vikramya samare tava sainikaiḥ |
māṃ ca droṇaṃ kṛpaṃ caiva yathā saṃmanyate bhavān

171.22

तथा स समरश्लाघी मन्तव्यो रथसत्तमः ।
काश्यः परमशीघ्रास्त्रः श्लाघनीयो नरोत्तमः

tathā sa samaraślāghī mantavyo rathasattamaḥ |
kāśyaḥ paramaśīghrāstraḥ ślāghanīyo narottamaḥ

171.23

रथ एकगुणो मह्यं ज्ञेयः परपुरंजयः ।
अयं च युधि विक्रान्तो मन्तव्योष्टगुणो रथः

ratha ekaguṇo mahyaṃ jñeyaḥ parapuraṃjayaḥ |
ayaṃ ca yudhi vikrānto mantavyoṣṭaguṇo rathaḥ

171.24

सत्यजित्समरश्लाघी द्रुपदस्यात्मजो युवा ।
गतः सोऽतिरथत्वं हि धृष्टद्युम्नेन संमितः

satyajitsamaraślāghī drupadasyātmajo yuvā |
gataḥ so'tirathatvaṃ hi dhṛṣṭadyumnena saṃmitaḥ

171.25

पाण्डवानां यशस्कामः परं कर्म करिष्यति ।
अनुरक्ताश्च शूरश्च रथोऽयमपरो महान्

pāṇḍavānāṃ yaśaskāmaḥ paraṃ karma kariṣyati |
anuraktāśca śūraśca ratho'yamaparo mahān

171.26

पाण्ड्यराजो महावीर्यः पाण्डवानां धुरंधरः ।
दृढधन्वा महेष्वासः पाण्डवानां महारथः

pāṇḍyarājo mahāvīryaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ |
dṛḍhadhanvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

171.27

श्रेणिमान्कौरवश्रेष्ठ वसुदानश्च पार्थिवः ।
उभावेतावतिरथौ मतौ परपुरंजयौ

śreṇimānkauravaśreṣṭha vasudānaśca pārthivaḥ |
ubhāvetāvatirathau matau parapuraṃjayau

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)