अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ ।
कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर
aho khalu mahadduḥkhaṃ kṛcchravāsaṃ vasatyasau |
kathaṃ tasya ratistatra tuṣṭirvā vadatāṃ vara
Stri Parva
Chapter 6: Vidura explains the parable of samsara
इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः ॥
14 verses · 6 of 27
What happens in this chapter
Vidura explains the parable of samsara
Moved with pity, Dhritarashtra asks how that man can be freed. Vidura explains the parable. The great forest is samsara itself, and the wild beasts are diseases. The huge woman is old age. The well is the body of embodied beings, and the great serpent at its bottom is Kala, time, the taker of life. The creeper that holds the man is the hope of living. The six-faced elephant is the year: its faces are the seasons and its twelve feet the months. The rats gnawing the tree are days and nights, the bees are desires, and the streams of honey are the pleasures to which men cling. Knowing this wheel, the wise cut its bonds. The colophon here repeats the fifth adhyaya's number.
धृतराष्ट्र उवाच
स देशः क्वनु यत्रासौ वसते धर्मसङ्कटे ।
कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात्
sa deśaḥ kvanu yatrāsau vasate dharmasaṅkaṭe |
kathaṃ vā sa vimucyeta narastasmānmahābhayāt
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा ।
कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि
etanme sarvamācakṣva sādhu ceṣṭāmahe tadā |
kṛpā me mahatī jātā tasyābhyuddharaṇena hi
विदुर उवाच
उपाख्यानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः
upākhyānamidaṃ rājanmokṣavidbhirudāhṛtam |
sugatiṃ vindate yena paralokeṣu mānavaḥ
उच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव सः ।
वनं दुर्गं हि यच्चैतत्संसारगहनं हि तत्
ucyate yattu kāntāraṃ mahāsaṃsāra eva saḥ |
vanaṃ durgaṃ hi yaccaitatsaṃsāragahanaṃ hi tat
ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः
ye ca te kathitā vyālā vyādhayaste prakīrtitāḥ
या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै ।
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम्
yā sā nārī bṛhatkāyā adhyatiṣṭhata tatra vai |
tāmāhustu jarāṃ prājñā rūpavarṇavināśinīm
स यस्तु कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् ।
यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः ।
अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां प्राणाहार्यसौ
sa yastu kūpo nṛpate sa tu dehaḥ śarīriṇām |
yastatra vasate'dhastānmahāhiḥ kāla eva saḥ |
antakaḥ sarvabhūtānāṃ dehināṃ prāṇāhāryasau
कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः ।
प्रोतो ययाऽभवल्लग्नो जीविताशा शरीरिणाम्
kūpamadhye ca yā jātā vallī yatra sa mānavaḥ |
proto yayā'bhavallagno jīvitāśā śarīriṇām
स यस्तु कूपपीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति ।
षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः
sa yastu kūpapīnāhe taṃ vṛkṣaṃ parisarpati |
ṣaḍvaktraḥ kuñjaro rājansa tu saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादशा कीर्तिताः ।
ये तु वृंक्षं निकृन्तन्ति मूषिकाः पन्नगास्तथा
mukhāni ṛtavo māsāḥ pādā dvādaśā kīrtitāḥ |
ye tu vṛṃkṣaṃ nikṛntanti mūṣikāḥ pannagāstathā
रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः ।
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः
rātryahāni tu tānyāhurbhūtānāṃ paricintakāḥ |
ye te madhukarāstatra kāmāste parikīrtitāḥ
यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् ।
तांस्तु कामरसान्विन्द्याद्यत्र सज्जन्ति मानवाः
yāstu tā bahuśo dhārāḥ sravanti madhunisravam |
tāṃstu kāmarasānvindyādyatra sajjanti mānavāḥ
एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधाः ।
येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति सर्वथा
evaṃ saṃsāracakrasya parivṛttiṃ vidurbudhāḥ |
yena saṃsāracakrasya pāśāṃśchindanti sarvathā
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)