Chapter 90: Utathya teaches Mandhata that kingship serves dharma

यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
मान्धात्रे यौवनाश्चाय प्रीतिमानभ्यभाषत

yānaṅgirāḥ kṣatradharmānutathyo brahmavittamaḥ |
māndhātre yauvanāścāya prītimānabhyabhāṣata

स यथाऽनुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर

sa yathā'nuśaśāsainamutathyo brahmavittamaḥ |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira

धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु ।
मान्धातरभिजानीहि राजा लोकस्य रक्षिता

dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu |
māndhātarabhijānīhi rājā lokasya rakṣitā

राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते ।
स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति

rājā carati ceddharmaṃ devatvāyaiva kalpate |
sa cedadharmaṃ carati narakāyaiva gacchati

धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठाति ।
तं राजा साधु यः शास्ति स राजा श्रियमश्नुते

dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhāti |
taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā śriyamaśnute

राजापराधान्मान्धातर्लक्ष्मीवान्पाप उच्यते ।
देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते

rājāparādhānmāndhātarlakṣmīvānpāpa ucyate |
devāśca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate

अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते ।
तदेव मङ्गलं लोकः सर्वः समनुवर्तते

adharme vartamānānāmarthasiddhiḥ pradṛśyate |
tadeva maṅgalaṃ lokaḥ sarvaḥ samanuvartate

उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान् ।
भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापा न वार्यते

ucchidyate dharmavṛttamadharmo vartate mahān |
bhayamāhurdivārātraṃ yadā pāpā na vāryate

इदं मम इदं नेति साधूनां तात धर्मतः ।
न वै व्यवस्था भवति यदा पापो न वार्यते

idaṃ mama idaṃ neti sādhūnāṃ tāta dharmataḥ |
na vai vyavasthā bhavati yadā pāpo na vāryate

नैव भार्या न पशवो न क्षेत्रं न निवेशनम् ।
संदृश्येत मनुष्याणां यदा पापबलं भवेत्

naiva bhāryā na paśavo na kṣetraṃ na niveśanam |
saṃdṛśyeta manuṣyāṇāṃ yadā pāpabalaṃ bhavet

देवाः पूजां न जानन्ति न स्वधां पितरस्तदा ।
न पूज्यन्ते ह्यतिथयो यदा पापो न वार्यते

devāḥ pūjāṃ na jānanti na svadhāṃ pitarastadā |
na pūjyante hyatithayo yadā pāpo na vāryate

न वेदानधिगच्छन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः ।
न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते

na vedānadhigacchanti vratavanto dvijātayaḥ |
na yajñāṃstanvate viprā yadā pāpo na vāryate

वध्यानामिव सत्वानां मनो भवति विह्वलम् ।
मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते

vadhyānāmiva satvānāṃ mano bhavati vihvalam |
manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate

उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमसृजंस्तथा ।
मुनयोऽथ महद्भूतमयं धर्मो भविष्यति

ubhau lokāvabhiprekṣya rājānamasṛjaṃstathā |
munayo'tha mahadbhūtamayaṃ dharmo bhaviṣyati

यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते ।
यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः

yasmindharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate |
yasminvilīyate dharmastaṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ

वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते लयम् ।
वृषलं तं वीवदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्

vṛṣo hi bhagavāndharmo yastasya kurute layam |
vṛṣalaṃ taṃ vīvadurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet

धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा ।
तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं विवर्धयेत्

dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā |
tasminhrasati hīyante tasmāddharmaṃ vivardhayet

धनानि स्पौति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः ।
मानवान मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः

dhanāni spauti dharmo hi dhāraṇādveti niścayaḥ |
mānavāna manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ

प्रभवार्थंमहि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा ।
तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात्

prabhavārthaṃmahi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā |
tasmātpravardhayeddharmaṃ prajānugrahakāraṇāt

तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठतरः स्मृतः ।
स राजायः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभ

tasmāddhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭhataraḥ smṛtaḥ |
sa rājāyaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛtpuruṣarṣabha

कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत् ।
धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम

kāmakrodhāvanādṛtya dharmamevānupālayet |
dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama

धर्मस्य ब्राह्मणे योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा ।
ब्राह्मणानां च मान्धातः कुर्यात्कामानमत्सरी

dharmasya brāhmaṇe yonistasmāttānpūjayetsadā |
brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kuryātkāmānamatsarī

तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम् ।
मित्राणि न च वर्धन्ते तथाऽमित्रीभवन्त्यपि

teṣāṃ hyakāmakaraṇādrājñaḥ saṃjāyate bhayam |
mitrāṇi na ca vardhante tathā'mitrībhavantyapi

ब्राह्मणानां सदासूयन्बाल्याद्वैरोचनिर्बलिः ।
अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्याऽस्मिन्नासीत्प्रतापिनी

brāhmaṇānāṃ sadāsūyanbālyādvairocanirbaliḥ |
athāsmācchrīrapākrāmadyā'sminnāsītpratāpinī

ततस्तस्मादपाक्रम्य साऽगच्छत्पाकशासनम् ।
अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे

tatastasmādapākramya sā'gacchatpākaśāsanam |
atha so'nvatapatpaścācchriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare

एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो ।
तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वां जह्यात्प्रतापिनी

etatphalamasūyāyā abhimānasya cābhibho |
tasmādbudhyasva māndhātarmā tvāṃ jahyātpratāpinī

दर्पोनाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः ।
तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहवोऽव्ययम्

darponāma śriyaḥ putro jajñe'dharmāditi śrutiḥ |
tena devāsurā rājannītāḥ subahavo'vyayam

राजर्षयश्च बहवस्तथा बुध्यस्व पार्थिव ।
राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः

rājarṣayaśca bahavastathā budhyasva pārthiva |
rājā bhavati taṃ jitvā dāsastena parājitaḥ

स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवते ।
तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि

sa yathā darpasahitamadharmaṃ nānusevate |
tathā vartasva māndhātaściraṃ cetsthātumicchasi

मत्तात्प्रमत्तात्पौगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः ।
निन्दिताच्चासदाचाराद्दुर्हृदां चापि सेवनात्

mattātpramattātpaugaṇḍādunmattācca viśeṣataḥ |
ninditāccāsadācārāddurhṛdāṃ cāpi sevanāt

निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्

nigṛhītādamātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥ |
parvatādviṣamāddurgāddhastino'śvātsarīsṛpāt

एतेभ्योऽनित्ययुक्तः स्यान्नक्तं चर्यां च वर्जयेत् ।
अत्याशां चाभिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत्

etebhyo'nityayuktaḥ syānnaktaṃ caryāṃ ca varjayet |
atyāśāṃ cābhimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet

अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च ।
परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृप

avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca |
parabhāryāsu kanyāsu nācarenmaithunaṃ nṛpa

कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात् ।
अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः

kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt |
apumāṃso'ṅgahīnāśca sthūlajihvā vicetasaḥ

एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेणं वर्तितव्यं प्रजाहिते

ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati |
tasmādrājñā viśeṣeṇaṃ vartitavyaṃ prajāhite

क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान् ।
अधर्माः संप्रवर्धन्ते प्रजासंकरकारकाः

kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān |
adharmāḥ saṃpravardhante prajāsaṃkarakārakāḥ

अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते ।
अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाप्याविशेत्प्रजाः

aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate |
avṛṣṭirativṛṣṭiśca vyādhiścāpyāviśetprajāḥ

नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथागते ।
उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः

nakṣatrāṇyupatiṣṭhanti grahā ghorāstathāgate |
utpātāścātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ

अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति ।
प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ततः सोऽनु विनश्यति

arakṣitātmā yo rājā prajāścāpi na rakṣati |
prajāśca tasya kṣīyante tataḥ so'nu vinaśyati

द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोः सुबहवोऽपरे ।
कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम्

dvāvādadāte hyekasya dvayoḥ subahavo'pare |
kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhurnṛpadūṣaṇam

ममैतदिति नैतच्च मनुष्येष्ववतिष्ठति ।
त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठित

mamaitaditi naitacca manuṣyeṣvavatiṣṭhati |
tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādamanutiṣṭhita