Chapter 91: Utathya warns: never oppress the weak

कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः

kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ |
saṃpadyadeṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ

यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः

yo na jānāti nirhartuṃ vastrāṇāṃ rajako malam |
ratnāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ

एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः

evametaddvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ tathā |
śūdraścaturtho varṇānāṃ nānākarmasvavasthitaḥ

कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु

karma śūdre kṛṣirvaiśye daṇḍanītiśca rājani |
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu

तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः

teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda pātrāṇāmiva śodhanam |
śīladoṣānvinirhartuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते

kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha |
rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugamucyate

चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति

cāturvarṇyaṃ tathā vedāścāturāśramyameva ca |
sarvametatpramuhyeta yadā rājā pramādyati

अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति

agnitretā trayī vidyā yajñāśca sahadakṣiṇāḥ |
sarva eva pramuhyante yadā rājā pramādyati

राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः

rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ |
dharmātmā yaḥ sa kartā syādadharmātmā vināśakaḥ

राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति

rājño bhāryāśca putrāśca bāndhavāḥ suhṛdastathā |
sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati

हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः

hastino'śvāśca gāvaścāpyuṣṭrāśvataragardabhāḥ |
adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti jantavaḥ

[दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

[durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātarucyate |
abalaṃ tu mahadbhūtaṃ yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam

यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥]

yaśca bhūtaṃ saṃbhajate ye ca bhūtāstadanvayāḥ |
adharmasthe hi nṛpatau sarve śocanti pārthiva ||]

दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः

durbalasya ca yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca |
aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalamāsadaḥ

दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम्

durbalāṃstāta manyethā nityamevāvimāni tān |
mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam

न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद

na hi durbaladagdhasya kule kiṃcitprarohati |
āmūlaṃ nirdahantyeva mā sma durbalamāsada

अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते

abalaṃ vai balācchreyo yaccātibalavadbalam |
balasyābaladagdhasya na kiṃcitavaśiṣyate

विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्

vimānito hataḥ kliṣṭastrātāraṃ cenna vindante |
amānuṣakṛtastatra daṇḍo hanti narādhipam

मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम्

mā sma tāta balasthastvaṃ bhuñjīthā durbalaṃ janam |
mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi dahantvagnirivāśayam

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां

yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rodatām |
tāni putrānpaśūnghnanti teṣāṃ mithyābhiśaṃsināṃ

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब

yadi nātmani putreṣu na cetpautreṣu napnṛṣu |
na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gauriba

यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः

yatrābalo vadhyamānastrātāraṃ nādhigacchati |
mahāndaivakṛtastatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ

युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः

yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva |
abhīkṣṇaṃ bhikṣurūpeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ

राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत्

rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ |
anayenopavartante tadrājñaḥ kilbiṣaṃ mahat

यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत्

yadā yuktyā nayedarthānkāmādarthavaśena vā |
kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tadrājño vaiśasaṃ mahat

महान्वृक्षो जायते वर्धते च
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति ।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति

mahānvṛkṣo jāyate vardhate ca
taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti |
yadā vṛkṣaśchidyate dahyate ca
tadāśrayā aniketā bhavanti

यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः ।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च

yadā rāṣṭre dharmamagryaṃ caranti
saṃskāraṃ kā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ |
taiścādharmaścarito dharmamohā
ttūpa jahyātsukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca

यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः ।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य

yatra pāpā jñāyamānāścaranti
sabhāṃ kalirvindate tatra rājñaḥ |
yatra rājā śāsti narānna śaktyā
na tadrājyaṃ vardhate bhūmipasya

यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात् ।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय

yaścāmātyānmānayitvā yathā hi
mantre ca yuddhe ca nṛpo'nuyuñjyāt |
bibardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya
bhuṅkte mahīṃ cāpyakhilāṃ cirāya

अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām |
samīkṣya pūjayanrājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam

संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते

saṃvibhajya yadā bhuṅkte nacānyānavamanyate |
nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate

त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते

trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā |
putrasyāpi na mṛṣyecca sa rājño dharma ucyate

संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते

saṃvibhajya yadā bhuṅkte nṛpatirdurbalānnarān |
tadā bhavanti balinaḥ sa rājño dharma ucyate

यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते

yadā rakṣati rāṣṭrāṇi yadā dasyūnapohati |
yadā jayati saṃgrāme sa rājño dharma ucyate

पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते

pāpamācarato yatra karmaṇā vyāhṛtena vā |
priyasyāpi na mṛṣyeta sa rājño dharma ucyate

यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते

yadā sāraṇikānrājā putravatparirakṣati |
bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate

यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते

yadāptadakṣiṇairyajñairyajate śraddhayā'nvitaḥ |
kāmadveṣāvanādṛtya sa rājño dharma ucyate

कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadā'śru parimārjati |
harṣaṃ saṃjanayannṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate

विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते

vivardhayati mitrāṇi tathā'rīṃścāpi karṣati |
saṃpūjayati sādhūṃśca sa rājño dharma ucyate

सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते

satyaṃ pālayati prītyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati |
pūjayedatithīnbhṛtyānsa rājño dharma ucyate

निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम्

nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau |
asmim̐lloke pare caiva rājā sa prāpnute phalam

यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः

yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ |
saṃyacchanyamavatprāṇānasaṃyacchaṃstu pāvakaḥ

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते

ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtyānavamatya ca |
yadā samyakpragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate

यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः

yamo yacchati bhūtāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ |
tathā rājñā'nukartavyaṃ yantavyā vidhivatprajāḥ

सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ

sahasrākṣeṇa rājā hi sarvathaivopamīyate |
sa paśyati ca yaṃ dharma sa dharmaḥ puruṣarṣabha

अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा

apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim |
bhūtānāṃ tattvajijñāsā sādhvasādhu ca sarvadā

संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा

saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk |
paurajānapadāścaiva goptavyāḥ svaprajā yathā

न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम्

na jātvadakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum |
bhāro hi sumahāṃstāta rājyaṃ nāma sudurvaham

तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा

taddaṇḍavinnṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum |
na hi śakyamadaṇḍena klībenābuddhinā'pi vā

अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि

abhirūpaiḥ kule jātairdakṣairbhaktairbahuśrutaiḥ |
sarvaṃ buddhyā parīkṣethāstāpasāśramiṇāmapi

अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति

atastvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param |
svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaṅkṣyati

धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते

dharmecārthe ca kāme ca dharma evottaro bhavet |
asmiṃlloke pare caiva dharmātmā sukhamedhate

त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्

tyajanti dārānputrāṃśca manuṣyāḥ paripūjitāḥ |
saṃgrahaścaiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk

अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः

apramādaśca śaucaṃ ca rājño bhūtikaraṃ mahat |
etebhyaścaiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ

अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्

apramatto bhavedrājā chidradarśī parātmanoḥ |
nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt

एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय

etadvṝttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tattvamapyanupālaya

तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ

tatkuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam |
ātiṣṭha divyaṃ panthānamahnāya puruṣarṣabha

धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः

dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata |
devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayanti mahaujasaḥ

स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम्

sa evamukto māndhātā tenocathyena bhārata |
kṛtavānaviśaṅkaśca ekaḥ prāpa ca medinīm

भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि

bhavānapi tathā samyaṅbhāndhāteva mahīpate |
dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣa svarge sthānamavāpsyasi