अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādaṃ śakrasya ca yudhiṣṭhira
Shanti Parva
Chapter 84: Brihaspati tells Indra the one word: gentle speech
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥
11 verses · 84 of 372
What happens in this chapter
Brihaspati tells Indra the one word: gentle speech
Bhishma tells of the dialogue between Indra and Brihaspati. Indra asks what single thing a man may practise to become a measure for all beings and win great fame. Brihaspati answers: santva, gentle and conciliating speech. This one word brings happiness to the whole world, and the man who practises it is always loved. One who never speaks and goes about frowning is hated. One who speaks first, with a smile, wins the people. A gift given without a kind word pleases no more than food without seasoning, while even a man who takes from others can win the world with sweet speech. So even one who means to punish should first use gentle words. Indra did as his purohita said, and Bhishma bids Yudhishthira do the same.
भीष्म उवाच
शक्र उवाच
किंस्विदेकपढं ब्रह्मन्पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत्
kiṃsvidekapaḍhaṃ brahmanpuruṣaḥ samyagācaran |
pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaścaivāpnuyānmahat
बृहस्पति उवाच
सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत्
sāntvamekapadaṃ śakra puruṣaḥ samyagācaran |
pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaścaivāpnuyānmahat
एतदेकपदं शक्र सर्वलोकसुखावहम् ।
आचरन्सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा
etadekapadaṃ śakra sarvalokasukhāvaham |
ācaransarvabhūteṣu priyo bhavati sarvadā
यो हि नाभाषते किंचित्सर्वदा भुकुटीमुखः ।
द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन्
yo hi nābhāṣate kiṃcitsarvadā bhukuṭīmukhaḥ |
dveṣyo bhavati bhūtānāṃ sa sāntvamiha nācaran
यस्तु सर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते ।
स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोकः प्रसीदति
yastu sarvamabhiprekṣya pūrvamevābhibhāṣate |
smitapūrvābhibhāṣī ca tasya lokaḥ prasīdati
दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् ।
न प्रीणयति भूतानि निर्व्यञ्जनमिवाशनम्
dānameva hi sarvatra sāntvenānabhijalpitam |
na prīṇayati bhūtāni nirvyañjanamivāśanam
आददन्नपि भूतानां मधुरामीरयन्गिरम् ।
सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेव कुरुते वशे
ādadannapi bhūtānāṃ madhurāmīrayangiram |
sarvalokamimaṃ śakra sāntveva kurute vaśe
तस्मात्सान्त्वं प्रयोक्तव्यं दण्डमाधित्सताऽपि हि ।
प्रीतिं च जनयत्येवं न चास्योद्विजते जनः
tasmātsāntvaṃ prayoktavyaṃ daṇḍamādhitsatā'pi hi |
prītiṃ ca janayatyevaṃ na cāsyodvijate janaḥ
सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्ष्णस्य मधुरस्य च ।
सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते
sukṛtasya hi sāntvasya ślakṣṇasya madhurasya ca |
samyagāsevyamānasya tulyaṃ jātu na vidyate
भीष्म उवाच
इत्युक्तः कृतवान्सर्वं यथा शक्रः पुरोधसा ।
तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत्समाचर
ityuktaḥ kṛtavānsarvaṃ yathā śakraḥ purodhasā |
tathā tvamapi kaunteya samyagetatsamācara
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)