केन वृत्तेन वृत्तज्ञः वर्तमानो महीपतिः ।
सुखेनार्थान् सुखोदर्कानिह च प्रेत्य चाश्नुते
kena vṛttena vṛttajñaḥ vartamāno mahīpatiḥ |
sukhenārthān sukhodarkāniha ca pretya cāśnute
Shanti Parva
Chapter 70: Thirty-six virtues of a good king
14 verses · 70 of 372
What happens in this chapter
Thirty-six virtues of a good king
Yudhishthira asks by what conduct a king wins happiness here and hereafter. Bhishma gives thirty-six paired rules of royal behaviour. Pursue dharma without harshness, wealth without cruelty, pleasure without arrogance. Speak kindly without meanness; be brave but not boastful, generous but not to the unworthy, bold but not cruel. Make no alliance with the ignoble, use no untried spies, never punish without inquiry or reveal counsel, never trust those who have harmed you. Guard your wives without jealousy, enjoy women and food in moderation, honour elders without guile, worship the devas without show. Do not grieve after slaying enemies, and do not anger without cause. Yudhishthira bows to Bhishma and resolves to follow it.
युधिष्ठिर उवाच
भीष्म उवाच
इत्थं गुणानां षट्त्रिंशी षट्त्रिंशद्गुणसंयुता ।
यान्गुणांस्तु गुणोपेतः कुर्वन्गुणमवाप्नुयात्
itthaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśī ṣaṭtriṃśadguṇasaṃyutā |
yānguṇāṃstu guṇopetaḥ kurvanguṇamavāpnuyāt
चरेद्धर्मानकटुको मुञ्चेत्स्नेहं न चास्तिकः ।
अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः
careddharmānakaṭuko muñcetsnehaṃ na cāstikaḥ |
anṛśaṃsaścaredarthaṃ caretkāmamanuddhataḥ
प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः ।
दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः
priyaṃ brūyādakṛpaṇaḥ śūraḥ syādavikatthanaḥ |
dātā nāpātravarṣī syātpragalbhaḥ syādaniṣṭhuraḥ
संदधीत न चानार्यैर्विगृह्णीयाच्च शत्रुभिः ।
नानाप्तैश्चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया
saṃdadhīta na cānāryairvigṛhṇīyācca śatrubhiḥ |
nānāptaiścārayeccāraṃ kuryātkāryamapīḍayā
अर्थं ब्रूयान्न चासत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः ।
आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्
arthaṃ brūyānna cāsatsu guṇānbrūyānna cātmanaḥ |
ādadyānna ca sādhubhyo nāsatpuruṣamāśrayet
नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् ।
विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु
nāparīkṣya nayeddaṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet |
visṛjenna ca lubdhebhyo viśvasennāpakāriṣu
अनीर्षुर्गुप्तदारः स्याच्चोक्षः स्यादघृणी नृपः ।
स्त्रियः सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम्
anīrṣurguptadāraḥ syāccokṣaḥ syādaghṛṇī nṛpaḥ |
striyaḥ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam
अस्तब्धः पूजयन्मान्यान्गुरून्सेवेदमायया ।
अर्चेद्देवानदम्भेन श्रियमिच्छेदकृत्सिताम्
astabdhaḥ pūjayanmānyāngurūnsevedamāyayā |
arceddevānadambhena śriyamicchedakṛtsitām
सेवेत प्रणयं हित्वा दक्षः स्यान्न त्वकालवित् ।
सान्त्वयेन्न च मोक्षाय अनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्
seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syānna tvakālavit |
sāntvayenna ca mokṣāya anugṛhṇanna cākṣipet
प्रहरेन्न त्वविज्ञाय हत्वा शत्रून्न शोचयेत् ।
क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु
praharenna tvavijñāya hatvā śatrūnna śocayet |
krodhaṃ kuryānna cākasmānmṛduḥ syānnāpakāriṣu
एवं चरस्व राज्यस्थो यदि श्रेय इहेच्छसि ।
अतोऽन्यथा नरपतिर्भयमृच्छत्यनुत्तमम्
evaṃ carasva rājyastho yadi śreya ihecchasi |
ato'nyathā narapatirbhayamṛcchatyanuttamam
इति सर्वान्गुणानेतान्यथोक्तान्योऽनुवर्तते ।
अनुभूयेह भद्राणि प्रेत्य स्वर्गे महीयते
iti sarvānguṇānetānyathoktānyo'nuvartate |
anubhūyeha bhadrāṇi pretya svarge mahīyate
वैशंपायन उवाच
इदं वचः शान्तनवस्य शुश्रुवा
न्युधिष्ठिरः पार्थिवमुख्यसंवृतः ।
तदा ववन्दे च पितामहं नृपो
यथोक्तमेतच्च चकार बुद्धिमान्
idaṃ vacaḥ śāntanavasya śuśruvā
nyudhiṣṭhiraḥ pārthivamukhyasaṃvṛtaḥ |
tadā vavande ca pitāmahaṃ nṛpo
yathoktametacca cakāra buddhimān
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)