अध्याय 70: उत्तम राजा के छत्तीस गुण

केन वृत्तेन वृत्तज्ञः वर्तमानो महीपतिः ।
सुखेनार्थान् सुखोदर्कानिह च प्रेत्य चाश्नुते

kena vṛttena vṛttajñaḥ vartamāno mahīpatiḥ |
sukhenārthān sukhodarkāniha ca pretya cāśnute

इत्थं गुणानां षट्‌त्रिंशी षट्‌त्रिंशद्गुणसंयुता ।
यान्गुणांस्तु गुणोपेतः कुर्वन्गुणमवाप्नुयात्

itthaṃ guṇānāṃ ṣaṭ‌triṃśī ṣaṭ‌triṃśadguṇasaṃyutā |
yānguṇāṃstu guṇopetaḥ kurvanguṇamavāpnuyāt

चरेद्धर्मानकटुको मुञ्चेत्स्नेहं न चास्तिकः ।
अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः

careddharmānakaṭuko muñcetsnehaṃ na cāstikaḥ |
anṛśaṃsaścaredarthaṃ caretkāmamanuddhataḥ

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः ।
दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः

priyaṃ brūyādakṛpaṇaḥ śūraḥ syādavikatthanaḥ |
dātā nāpātravarṣī syātpragalbhaḥ syādaniṣṭhuraḥ

संदधीत न चानार्यैर्विगृह्णीयाच्च शत्रुभिः ।
नानाप्तैश्चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया

saṃdadhīta na cānāryairvigṛhṇīyācca śatrubhiḥ |
nānāptaiścārayeccāraṃ kuryātkāryamapīḍayā

अर्थं ब्रूयान्न चासत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः ।
आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्

arthaṃ brūyānna cāsatsu guṇānbrūyānna cātmanaḥ |
ādadyānna ca sādhubhyo nāsatpuruṣamāśrayet

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् ।
विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु

nāparīkṣya nayeddaṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet |
visṛjenna ca lubdhebhyo viśvasennāpakāriṣu

अनीर्षुर्गुप्तदारः स्याच्चोक्षः स्यादघृणी नृपः ।
स्त्रियः सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम्

anīrṣurguptadāraḥ syāccokṣaḥ syādaghṛṇī nṛpaḥ |
striyaḥ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam

अस्तब्धः पूजयन्मान्यान्गुरून्सेवेदमायया ।
अर्चेद्देवानदम्भेन श्रियमिच्छेदकृत्सिताम्

astabdhaḥ pūjayanmānyāngurūnsevedamāyayā |
arceddevānadambhena śriyamicchedakṛtsitām

सेवेत प्रणयं हित्वा दक्षः स्यान्न त्वकालवित् ।
सान्त्वयेन्न च मोक्षाय अनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्

seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syānna tvakālavit |
sāntvayenna ca mokṣāya anugṛhṇanna cākṣipet

प्रहरेन्न त्वविज्ञाय हत्वा शत्रून्न शोचयेत् ।
क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु

praharenna tvavijñāya hatvā śatrūnna śocayet |
krodhaṃ kuryānna cākasmānmṛduḥ syānnāpakāriṣu

एवं चरस्व राज्यस्थो यदि श्रेय इहेच्छसि ।
अतोऽन्यथा नरपतिर्भयमृच्छत्यनुत्तमम्

evaṃ carasva rājyastho yadi śreya ihecchasi |
ato'nyathā narapatirbhayamṛcchatyanuttamam

इति सर्वान्गुणानेतान्यथोक्तान्योऽनुवर्तते ।
अनुभूयेह भद्राणि प्रेत्य स्वर्गे महीयते

iti sarvānguṇānetānyathoktānyo'nuvartate |
anubhūyeha bhadrāṇi pretya svarge mahīyate

इदं वचः शान्तनवस्य शुश्रुवा
न्युधिष्ठिरः पार्थिवमुख्यसंवृतः ।
तदा ववन्दे च पितामहं नृपो
यथोक्तमेतच्च चकार बुद्धिमान्

idaṃ vacaḥ śāntanavasya śuśruvā
nyudhiṣṭhiraḥ pārthivamukhyasaṃvṛtaḥ |
tadā vavande ca pitāmahaṃ nṛpo
yathoktametacca cakāra buddhimān