Chapter 49: Shri Krishna praises Bhishma on the arrows

ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम्

tato rāmasya tatkarma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam

अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः ।
विक्रमो वसुधा येन क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता

aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ |
vikramo vasudhā yena krodhānniḥkṣatriyā kṛtā

गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः ।
गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः

gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ |
guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ

अहो धन्यो नृलोकोऽयं समाग्याश्च नरा भुवि ।
यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजाग्र्यैः कृतमच्युत

aho dhanyo nṛloko'yaṃ samāgyāśca narā bhuvi |
yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijāgryaiḥ kṛtamacyuta

कथयन्तौ कथां तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ ।
जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः

kathayantau kathāṃ tāta tāvacyutayudhiṣṭhirau |
jagmaturyatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ

ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् ।
स्वरश्मिमालासंवीतं सायंसूर्यसमप्रभम्

tataste dadṛśurbhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinam |
svaraśmimālāsaṃvītaṃ sāyaṃsūryasamaprabham

उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम् ।
देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु

upāsyamānaṃ munibhirdevairiva śatakratum |
deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīmanu

दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मजः ।
चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः

dūrādeva tamālokya kṛṣṇo rājā ca dharmajaḥ |
catvāraḥ pāṇḍavāścaiva te ca śāradvatādayaḥ

अवम्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः ।
एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतम्थुर्महामुनीन्

avamkandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ |
ekīkṛtyendriyagrāmamupatamthurmahāmunīn

अभिवाद्य तु गोविन्दः सात्यकिस्ते च पार्थिवाः ।
व्यासादीस्तानृपीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे

abhivādya tu govindaḥ sātyakiste ca pārthivāḥ |
vyāsādīstānṛpīnpaścādgāṅgeyamupatasthire

तपोवृद्धि ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुपुङ्गवः ।
परिवार्य ततः सर्वे निपेदुः पुरुषर्षभाः

tapovṛddhi tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadupuṅgavaḥ |
parivārya tataḥ sarve nipeduḥ puruṣarṣabhāḥ

ततो निशाम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम् ।
किंचिद्दीनमना भीष्ममितिहोवाच केशवः

tato niśāmya gāṅgeyaṃ śāmyamānamivānalam |
kiṃciddīnamanā bhīṣmamitihovāca keśavaḥ

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि यथापुरम् ।
कच्चिन्न व्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर

kaccijjñānāni sarvāṇi prasannāni yathāpuram |
kaccinna vyākulā caiva buddhiste vadatāṃ vara

शराभिघातदुःखार्तं कच्चिद्गात्रं न दूयते ।
मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम्

śarābhighātaduḥkhārtaṃ kaccidgātraṃ na dūyate |
mānasādapi duḥkhāddhi śārīraṃ balavattaram

वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो ।
शन्तनोर्धर्मनित्यस्य न त्वेतदिह कारणम्

varadānātpituḥ kāmaṃ chandamṛtyurasi prabho |
śantanordharmanityasya na tvetadiha kāraṇam

सुमूक्ष्मोऽपि तु देहे वै शल्यो जनयते रुजम् ।
किंपुनः शरसंघातैश्चितस्य तव पार्थिव

sumūkṣmo'pi tu dehe vai śalyo janayate rujam |
kiṃpunaḥ śarasaṃghātaiścitasya tava pārthiva

कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ ।
भवानुपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत

kāmaṃ naitattavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau |
bhavānupadiśecchreyo devānāmapi bhārata

यच्च भूतं भविष्यं च भवच्च पुरुषर्षभ ।
सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम्

yacca bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavacca puruṣarṣabha |
sarvaṃ tajjñānavṛddhasya tava pāṇāvivāhitam

संसारस्येह भूतानां धर्मस्य च फलोदयः ।
विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि धर्ममयो निधिः

saṃsārasyeha bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ |
viditaste mahāprājña tvaṃ hi dharmamayo nidhiḥ

त्व, हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम् ।
स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीवोर्ध्वरेतसम्

tva, hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgamarogiṇam |
strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīvordhvaretasam

ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्रिषु लोकेषु पार्थिवम् ।
सत्यधर्मान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात्

ṛte śāntanavādbhīṣmātriṣu lokeṣu pārthivam |
satyadharmānmahāvīryācchūrāddharmaikatatparāt

मृत्युमावार्य तपसा शरसंस्तरशायिनः ।
त्रिवर्गप्रभवं कंचिन्न च तातानुशुश्रुम

mṛtyumāvārya tapasā śarasaṃstaraśāyinaḥ |
trivargaprabhavaṃ kaṃcinna ca tātānuśuśruma

सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा ।
धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे

satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā |
dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe

अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् ।
महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम

anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam |
mahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃcidanuśuśruma

त्वं हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्यक्षराक्षसान् ।
शक्तस्त्वेकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः

tvaṃ hi devānsagandharvānasurānyakṣarākṣasān |
śaktastvekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ

स त्वं भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः ।
नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः

sa tvaṃ bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ |
nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo'navamo guṇaiḥ

अहं च त्वाऽभिजानामि स्वयं पुरुषसत्तम ।
त्रिदशेष्वपि विख्यातस्त्वं शक्त्या पुरुषोत्तमः

ahaṃ ca tvā'bhijānāmi svayaṃ puruṣasattama |
tridaśeṣvapi vikhyātastvaṃ śaktyā puruṣottamaḥ

मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः ।
भवतो हि गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित्

manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ |
bhavato hi guṇaistulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kvacit

त्वं हि सर्वगुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे

tvaṃ hi sarvaguṇai rājandevānapyatiricyase

तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ।
किंपुनश्चात्मनो लोकानुत्तमानुत्तमैर्गुणैः

tapasā hi bhavāñśaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃścarācarān |
kiṃpunaścātmano lokānuttamānuttamairguṇaiḥ

तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेन वै ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद

tadasya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayena vai |
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda

ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत ।
चातुराश्रम्यसंयुक्ताः सर्वे ते विदितास्तव

ye hi dharmāḥ samākhyātāścāturvarṇyasya bhārata |
cāturāśramyasaṃyuktāḥ sarve te viditāstava

चातुर्विद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत ।
योगे साङ्ख्ये च नियता ये च धर्माः सनातनाः

cāturvidye ca ye proktāścāturhotre ca bhārata |
yoge sāṅkhye ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ

चातुर्वर्ण्यस्य यश्चोक्तो धर्मो न स्म विरुध्यते ।
सेव्यमानः सवैयाख्यो गाङ्गेय विदितस्तव

cāturvarṇyasya yaścokto dharmo na sma virudhyate |
sevyamānaḥ savaiyākhyo gāṅgeya viditastava

प्रतिलोमप्रसूतानां म्लेच्छानां चैव यः स्मृतः ।
देशजातिकुलानां च जानीषे धर्मलक्षणम् ।

pratilomaprasūtānāṃ mlecchānāṃ caiva yaḥ smṛtaḥ |
deśajātikulānāṃ ca jānīṣe dharmalakṣaṇam |

वेदोक्तो यश्च शिष्टोक्तः सदैव विदितस्तव ।
प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च स चापि विदितस्तव

vedokto yaśca śiṣṭoktaḥ sadaiva viditastava |
pravṛttaśca nivṛttaśca sa cāpi viditastava

इतिहासपुराणार्थाः कार्त्स्न्येन विदितास्तव ।
धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम्

itihāsapurāṇārthāḥ kārtsnyena viditāstava |
dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam

ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः ।
तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभः

ye ca kecana loke'sminnarthāḥ saṃśayakārakāḥ |
teṣāṃ chettā nāsti loke tvadanyaḥ puruṣarṣabhaḥ

स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं
नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया ।
भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिर्विस्तरा
विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये

sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṃ
narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayā |
bhavadvidhā hyuttamabuddhirvistarā
vimuhyamānasya janasya śāntaye