Chapter 342: Narayaniya begins: whom does Narayana worship?

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
य इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः

gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
ya icchetsiddhimāsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ

कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम् ।
विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च

kuto hyasya dhruvaḥ svargaḥ kuto naiḥśreyasaṃ param |
vidhinā kena juhuyāddaivaṃ pitryaṃ tathaiva ca

मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः ।
स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः

muktaśca kāṃ gatiṃ gacchenmokṣaścaiva kimātmakaḥ |
svargataścaiva kiṃ kuryādyena na cyavate divaḥ

देवतानां च को देवः पितॄणां च पिता तथा ।
तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह

devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca pitā tathā |
tasmātparataraṃ yacca tanme brūhi pitāmaha

गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ ।
न ह्येतत्तर्कया शक्यं वक्तुं वर्षशतैरपि

gūḍhaṃ māṃ praśnavitpraśnaṃ pṛcchase tvamihānagha |
na hyetattarkayā śakyaṃ vaktuṃ varṣaśatairapi

ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा ।
गहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्

ṛte devaprasādādvā rājañjñānāgamena vā |
gahanaṃ hyetadākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādamṛṣernārāyaṇasya ca

नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः ।
धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत

nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ |
dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me'bhyabhāṣata

कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरे ।
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च

kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve'ntare |
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca

तेषां नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ ।
बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये

teṣāṃ nārāyaṇanarau tapastepaturavyayau |
badaryāśramamāsādya śakaṭe kanakāmaye

अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम् ।
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ

aṣṭacakraṃ hi tadyānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam |
tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau

तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्ष्यौ सुरैरपि ।
यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति

tapasā tejasā caiva durnirīkṣyau surairapi |
yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭumarhati

नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छपचोदितः ।
महामेरोगिंरेः शृङ्गात्प्रत्युतो गन्धमादनम्

nūnaṃ tayoranumate hṛdi hṛcchapacoditaḥ |
mahāmerogiṃreḥ śṛṅgātpratyuto gandhamādanam

नारदः सुमहद्भूतं सर्वलोकानचीचरत् ।
तं देशमगमद्राजन्वदर्याश्रममाशुगः

nāradaḥ sumahadbhūtaṃ sarvalokānacīcarat |
taṃ deśamagamadrājanvadaryāśramamāśugaḥ

तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत् ।
इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः

tayorāhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tvabhūt |
idaṃ tadāspadaṃ kṛtsnaṃ yasmim̐llokāḥ pratiṣṭhitāḥ

सदेवासुरगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः ।
एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा

sadevāsuragandharvāḥ sakinnaramahoragāḥ |
ekā mūrtiriyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaścaturvidhā

धर्मस्य कुलसंताने धर्मादेभिर्विवर्धितः ।
अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिह

dharmasya kulasaṃtāne dharmādebhirvivardhitaḥ |
aho hyanugṛhīto'dya dharma ebhiḥ surairiha

नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा ।
अत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā |
atra kṛṣṇo hariścaiva kasmiṃścitkāraṇāntare

स्थितौ धर्मसुतावेतौ तथा तपसि धिष्ठितौ ।
एतौ हि परमं धाम काऽनयोराह्निकक्रिया

sthitau dharmasutāvetau tathā tapasi dhiṣṭhitau |
etau hi paramaṃ dhāma kā'nayorāhnikakriyā

पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ ।
कां देवतां तु यजतः पितॄन्वा कान्महामती

pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau |
kāṃ devatāṃ tu yajataḥ pitṝnvā kānmahāmatī

इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य तु ।
सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा

iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya tu |
sahasā prādurabhavatsamīpe devayostadā

कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः ।
पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः

kṛte daive ca pitrye ca tatastābhyāṃ nirīkṣitaḥ |
pūjitaścaiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम् ।
उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः

taddṛṣṭvā mahadāścaryamapūrvaṃ vidhivistaram |
upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavānṛṣiḥ

नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना ।
नमस्कृत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत्

nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā |
namaskṛtya mahādevamidaṃ vacanamabravīt

वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे ।
त्वमजः शाश्वतो धाता माता मृतमनुत्तमम्

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase |
tvamajaḥ śāśvato dhātā mātā mṛtamanuttamam

प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः

pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat |
catvāro hyāśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ

यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम् ।
पिता माता च सर्वस्य देवतानां च शाश्वतम् ।
कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे

yajante tvāmaharaharnānāmūrtisamāsthitam |
pitā mātā ca sarvasya devatānāṃ ca śāśvatam |
kaṃ tvadya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe

कमर्चसि महाभाग तन्मे प्रब्रूहि पृच्छतः

kamarcasi mahābhāga tanme prabrūhi pṛcchataḥ

अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् ।
तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम्

avācyametadvaktavyamātmaguhyaṃ sanātanam |
tava bhaktimato brahmanvakṣyāmi tu yathātatham

यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् ।
इन्द्रियैन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम्

yattatsūkṣmamavijñeyamavyaktamacalaṃ dhruvam |
indriyaindriyārthaiśca sarvabhūtaiśca varjitam

स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते ।
त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्चेति कल्पितः

sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate |
triguṇavyatirikto vai puruṣaśceti kalpitaḥ

तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ।
अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया

tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama |
avyaktāvyaktabhāvasthā yā sā prakṛtiravyayā

तां योनिमावयोर्विद्धि योसौ सदसदात्मकः ।
आवाभ्यां पूज्यते यो हि दैवे पित्र्ये च कल्प्यते

tāṃ yonimāvayorviddhi yosau sadasadātmakaḥ |
āvābhyāṃ pūjyate yo hi daive pitrye ca kalpyate

नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथवा द्विज ।
आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे

nāsti tasmātparo'nyo hi pitā devo'thavā dvija |
ātmā hi nau sa vijñeyastatastaṃ pūjayāvahe

तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकमाविनी ।
दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्

tenaiṣā prathitā brahmanmaryādā lokamāvinī |
daivaṃ pitryaṃ ca kartavyamiti tasyānuśāsanam

ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तथा यमः ।
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

brahmā sthāṇurmanurdakṣo bhṛgurdharmastathā yamaḥ |
marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च ।
कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च

vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvānsoma eva ca |
kardamaścāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca

*एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः ।
तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्तः सनातनीम्

*ekaviṃśatirutpannāste prajāpatayaḥ smṛtāḥ |
tasya devasya maryādāṃ pūjayantaḥ sanātanīm

दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः ।
आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः

daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ |
ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ

स्वर्गस्था अपि ये केचित्तान्नमस्यन्ति देहिनः ।
ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम्

svargasthā api ye kecittānnamasyanti dehinaḥ |
te tatprasādādgacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim

ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च ।
कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः

ye hīnāḥ saptadaśabhirguṇaiḥ karmabhireva ca |
kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ

मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पिता ।
स हि सर्वगतिश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते

muktānāṃ tu gatirbrahmankṣetrajña iti kalpitā |
sa hi sarvagatiścaiva nirguṇaścaiva kathyate

दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः ।
एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम्

dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ |
evaṃ jñātvā tamātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam

तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमाश्रितम् ।
भक्त्या संपूजयन्त्यद्य गतिं चैषां ददाति सः

taṃ vedāścāśramāścaiva nānātanusamāśritam |
bhaktyā saṃpūjayantyadya gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ

ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।
एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत

ye tu tadbhāvitā loke hyekāntitvaṃ samāsthitāḥ |
etadabhyadhikaṃ teṣāṃ yatte taṃ praviśantyuta

इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः ।
भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः

iti guhyasamuddeśastava nārada kīrtitaḥ |
bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ