Chapter 341: Shuka merges in Brahman; Vyasa answered by echoes

इत्येवमुक्त्वा वचनं ब्रह्मर्षिः सुमहातपाः ।
प्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा दोषांश्चतुर्विधान्

ityevamuktvā vacanaṃ brahmarṣiḥ sumahātapāḥ |
prātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā doṣāṃścaturvidhān

तमो ह्यष्टगुणं हित्वा जहौ पञ्चविधं रजः ।
ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत्

tamo hyaṣṭaguṇaṃ hitvā jahau pañcavidhaṃ rajaḥ |
tataḥ satvaṃ jahau dhīmāṃstadadbhutamivābhavat

ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते ।
ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत्स विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

tatastasminpade nitye nirguṇe liṅgavarjite |
brahmaṇi pratyatiṣṭhatsa vidhūmo'gniriva jvalan

उत्कापाता दिशां दाहो भूमिकम्पस्तथैव च ।
प्रादुर्भूताः क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवाभवत्

utkāpātā diśāṃ dāho bhūmikampastathaiva ca |
prādurbhūtāḥ kṣaṇe tasmiṃstadadbhutamivābhavat

द्रुमाः शाखाश्च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः ।
निर्घातशब्दैर्गुरुभिर्भूमिर्व्यादीर्यतेव ह

drumāḥ śākhāśca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ |
nirghātaśabdairgurubhirbhūmirvyādīryateva ha

न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकः ।
ह्रदाश्च सरितश्चैव चुक्षुभुः सागरास्तथा

na babhāse sahasrāṃśurna jajvāla ca pāvakaḥ |
hradāśca saritaścaiva cukṣubhuḥ sāgarāstathā

ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि च ।
ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः

vavarṣa vāsavastoyaṃ rasavacca sugandhi ca |
vavau samīraṇaścāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ

स शृङ्गेऽप्रतिमे दिव्ये हिमवन्मेरुसंनिभे ।
संश्लिष्टे स्वतेपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे

sa śṛṅge'pratime divye himavanmerusaṃnibhe |
saṃśliṣṭe svatepīte dve rukmarūpyamaye śubhe

शतयोजनविस्तारे तिर्यगूर्ध्वं च भारत ।
उदीचीं दिशमास्थाय रुचिरे संददर्श ह

śatayojanavistāre tiryagūrdhvaṃ ca bhārata |
udīcīṃ diśamāsthāya rucire saṃdadarśa ha

सोऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः

so'viśaṅkena manasā tathaivābhyapatacchukaḥ

ततः पर्वतशृङ्गे द्वे सहसैव द्विधाकृते ।
अदृश्येतां महाराज तदद्भुतमिवाभवत्

tataḥ parvataśṛṅge dve sahasaiva dvidhākṛte |
adṛśyetāṃ mahārāja tadadbhutamivābhavat

ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः ।
न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः

tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥ |
na ca pratijaghānāsya sa gatiṃ parvatottamaḥ

ततो महानभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम् ।
गन्धर्वाणामृषीणां च ये च शैलनिवासिनः

tato mahānabhūcchabdo divi sarvadivaukasām |
gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ

दृष्ट्वा शुकमतिक्रान्तं पर्वतं च द्विधा कृतम् ।
साधुसाध्विति तत्रासीन्नादः सर्वत्र भारत

dṛṣṭvā śukamatikrāntaṃ parvataṃ ca dvidhā kṛtam |
sādhusādhviti tatrāsīnnādaḥ sarvatra bhārata

स पूज्यमानो देवैश्च गन्धर्वैर्ऋशिभिस्तथा ।
यक्षराक्षससङ्घैश्च विद्याधरगणैस्तथा

sa pūjyamāno devaiśca gandharvairṛśibhistathā |
yakṣarākṣasasaṅghaiśca vidyādharagaṇaistathā

दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णमन्तरिक्षं समन्ततः ।
आसीत्किल महाराज शुकाभिपतने तदा

divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇamantarikṣaṃ samantataḥ |
āsītkila mahārāja śukābhipatane tadā

ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन् ।
शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम्

tato mandākinīṃ ramyāmupariṣṭādabhivrajan |
śuko dadarśa dharmātmā puṣpitadrumakānanām

तस्यां क्रीडन्त्यभिरताः स्नान्ति चैवाप्सरोगणाः ।
शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः

tasyāṃ krīḍantyabhiratāḥ snānti caivāpsarogaṇāḥ |
śūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ

तं प्रक्रामन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः ।
उत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोऽनुससार ह

taṃ prakrāmantamājñāya pitā snehasamanvitaḥ |
uttamāṃ gatimāsthāya pṛṣṭhato'nusasāra ha

शुकस्तु मारुतादूर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम् ।
दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा

śukastu mārutādūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagām |
darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūto'bhavattadā

महायोगगतिं त्वग्र्यां व्यासोत्थाय महातपाः ।
निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ

mahāyogagatiṃ tvagryāṃ vyāsotthāya mahātapāḥ |
nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम् ।
शशंसुर्ऋषयस्तत्र कर्म पुत्रस्य तत्तदा

sa dadarśa dvidhā kṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatam |
śaśaṃsurṛṣayastatra karma putrasya tattadā

ततः शुकेति दीर्घेण शब्देनाक्रन्दितस्तदा ।
स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रील्लोँकाननुनाद्य वै

tataḥ śuketi dīrgheṇa śabdenākranditastadā |
svayaṃ pitrā svareṇoccaistrīllom̐kānanunādya vai

शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः ।
प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोःशब्देनानुनादयन्

śukaḥ sarvagato bhūtvā sarvātmā sarvatomukhaḥ |
pratyabhāṣata dharmātmā bhoḥśabdenānunādayan

तत एकाक्षरं नादं भोरित्येव समीरयन् ।
प्रत्याहरञ्जगत्सर्वमुच्चैः स्थावरजङ्गमम्

tata ekākṣaraṃ nādaṃ bhorityeva samīrayan |
pratyāharañjagatsarvamuccaiḥ sthāvarajaṅgamam

ततःप्रभृति चाद्यापि शब्दानुच्चारितान्पृथक् ।
गिरिगह्वरपृष्ठेषु व्याहरन्ति शुकं प्रति

tataḥprabhṛti cādyāpi śabdānuccāritānpṛthak |
girigahvarapṛṣṭheṣu vyāharanti śukaṃ prati

अन्तर्हितः प्रभावं तु दर्शयित्वा शुकस्तदा ।
गुणान्संत्यज्य शब्दादीन्पदमभ्यगमत्परम्

antarhitaḥ prabhāvaṃ tu darśayitvā śukastadā |
guṇānsaṃtyajya śabdādīnpadamabhyagamatparam

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः ।
निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रमेवानुचिन्तयन्

mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmitatejasaḥ |
niṣasāda giriprasthe putramevānucintayan

ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तोऽऽप्सरसां गणाः ।
आसाद्य तमृषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः

tato mandākinītīre krīḍanto''psarasāṃ gaṇāḥ |
āsādya tamṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ

जले निलिल्यिरे काश्चित्काश्चिद्गुल्मान्प्रपेदिरे ।
वसनान्याददुः काश्चित्तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमम्

jale nililyire kāścitkāścidgulmānprapedire |
vasanānyādaduḥ kāścittaṃ dṛṣṭvā munisattamam

तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा ।
सक्ततामात्मनश्चैव प्रीतोऽभूद्बीडितश्च ह

tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā |
saktatāmātmanaścaiva prīto'bhūdbīḍitaśca ha

तं देवगन्धर्ववृतो महर्षिगणपूजितः ।
पिनाकहस्तो भगवानभ्यागच्छत शंकरः

taṃ devagandharvavṛto maharṣigaṇapūjitaḥ |
pinākahasto bhagavānabhyāgacchata śaṃkaraḥ

तमुवाच महादेवः सान्त्वपूर्वमिदं वचः ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा

tamuvāca mahādevaḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ |
putraśokābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चैव ह ।
वीर्येण सदृशः पुत्रः पुरा मत्तस्त्वया वृतः

agnerbhūmerapāṃ vāyorantarikṣasya caiva ha |
vīryeṇa sadṛśaḥ putraḥ purā mattastvayā vṛtaḥ

स तथालक्षणो जातस्तपसा तव संभृतः ।
मम चैव प्रसादेन ब्रह्मतेजोमयः शुचिः

sa tathālakṣaṇo jātastapasā tava saṃbhṛtaḥ |
mama caiva prasādena brahmatejomayaḥ śuciḥ

स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रापामजितेन्द्रियैः ।
दैवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि

sa gatiṃ paramāṃ prāpto duṣprāpāmajitendriyaiḥ |
daivatairapi viprarṣe taṃ tvaṃ kimanuśocasi

यावत्स्थास्यन्ति गिरयो यावत्स्थास्यन्ति सागराः ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति

yāvatsthāsyanti girayo yāvatsthāsyanti sāgarāḥ |
tāvattavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati

छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतोऽनपगां सदा ।
द्रक्ष्यसे त्वं च लोकेऽस्मिन्मत्प्रसादान्महामुने

chāyāṃ svaputrasadṛśīṃ sarvato'napagāṃ sadā |
drakṣyase tvaṃ ca loke'sminmatprasādānmahāmune

सोऽनुगीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारत ।
छायां पश्यन्परावृत्तः स मुनिः परया मुदा

so'nugīto bhagavatā svayaṃ rudreṇa bhārata |
chāyāṃ paśyanparāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā

इति जन्म गतिश्चैव शुकस्य भरतर्षभ ।
विस्तरेण समाख्याता यन्मां त्वं परिपृच्छसि

iti janma gatiścaiva śukasya bharatarṣabha |
vistareṇa samākhyātā yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

एतदाचष्ट मे राजन्देवर्षिर्नारदः पुरा ।
व्यासश्चैव महायोगी संजल्पेषु पदेपदे

etadācaṣṭa me rājandevarṣirnāradaḥ purā |
vyāsaścaiva mahāyogī saṃjalpeṣu padepade

इतिहासमिमं पुण्यं मोक्षधर्मार्थसंहितम् ।
धारयेद्यः शमपरः स गच्छेत्परमां गतिम्

itihāsamimaṃ puṇyaṃ mokṣadharmārthasaṃhitam |
dhārayedyaḥ śamaparaḥ sa gacchetparamāṃ gatim