यदप्युक्तं कति तत्वानि भवन्ति तत्वमेतानि ।
यमानुपूर्व्यशः प्रोक्तान्येवमाह
yadapyuktaṃ kati tatvāni bhavanti tatvametāni |
yamānupūrvyaśaḥ proktānyevamāha
Shanti Parva
Chapter 328: Kapila on the count of the principles
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टाविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥
8 verses · 328 of 372
What happens in this chapter
Kapila on the count of the principles
A brief adhyaya of eight verses, mostly prose, continuing Kapila's answers to Asuri. Kapila says the principles have been named in order, and one who knows them so is not stained by sin. Asked which principle is first and which middle, he says that buddhi and the rest, twenty-three principles ending in the particular elements, are to be known as first and middle. Particular bodies, whether named Brahmana, Kshatriya, Vaishya, Shudra or outcaste, are only their final forms; from these the principles arise and into them they dissolve. The body that says I is presided over by the unmanifest. Knowing twenty-four, one rests in the unmanifest; knowing twenty-five, one presides over it.
कपिल उवाच
तत्वान्यथोक्तानि । तथाविद्यो निबुद्ध्यते ।
न स पापेन लिप्येत निर्मुक्तः सर्वसंकरात्
tatvānyathoktāni | tathāvidyo nibuddhyate |
na sa pāpena lipyeta nirmuktaḥ sarvasaṃkarāt
यदप्युक्तं इहाद्यं मध्यमं च तत्वानामित्यत्र ब्रूमः
yadapyuktaṃ ihādyaṃ madhyamaṃ ca tatvānāmityatra brūmaḥ
एवमाद्यं मध्यमं चोक्तं बुद्ध्यादीनि त्रयोविंशतितत्वानि विशेषपर्यवसानानि ज्ञातव्यानि भवन्तीत्येव मामकेनेत्यत्रोच्यते
evamādyaṃ madhyamaṃ coktaṃ buddhyādīni trayoviṃśatitatvāni viśeṣaparyavasānāni jñātavyāni bhavantītyeva māmakenetyatrocyate
तदेव तद्यदा दत्तब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रचण्डालपुल्कसादिरेतानि ज्ञातव्यानि बुद्ध्यादीनि विशेषपर्यवसानानि मन्तव्यानि प्रत्येतव्याभ्युक्तानि एतदाद्यं मध्यमं च । एतस्मात्तत्वानामुत्पत्तिर्भवति अत्र प्रलीयन्ते । केचिदाहुराचार्याः
tadeva tadyadā dattabrāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdracaṇḍālapulkasādiretāni jñātavyāni buddhyādīni viśeṣaparyavasānāni mantavyāni pratyetavyābhyuktāni etadādyaṃ madhyamaṃ ca | etasmāttatvānāmutpattirbhavati atra pralīyante | kecidāhurācāryāḥ
अहमित्येतदात्मकं सशीरसङ्घातं त्रिषु लोकेषु व्यक्तमव्यक्ताधिष्ठितमेतद्देवदत्तसंज्ञकम्
ahamityetadātmakaṃ saśīrasaṅghātaṃ triṣu lokeṣu vyaktamavyaktādhiṣṭhitametaddevadattasaṃjñakam
योगदशमपुरुषदर्शनानां तु पञ्चविंशतितत्वानां प्रतिबुध्यमानयोर्व्यतिरिक्तं शुचिव्यभ्रमित्याहुराचार्याः । एवमाह
yogadaśamapuruṣadarśanānāṃ tu pañcaviṃśatitatvānāṃ pratibudhyamānayorvyatiriktaṃ śucivyabhramityāhurācāryāḥ | evamāha
चतुर्विशतितत्वज्ञस्त्वव्यक्ते प्रतितिष्ठति ।
पञ्चविंशतितत्वज्ञोऽप्यव्यक्तमधितिष्ठति
caturviśatitatvajñastvavyakte pratitiṣṭhati |
pañcaviṃśatitatvajño'pyavyaktamadhitiṣṭhati
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)