ऐश्वर्यं वा महत्प्राप्य धनं वा भरतर्षभ ।
दीर्घमायुरवाप्याथ कथं मृत्युमतिक्रमेत्
aiśvaryaṃ vā mahatprāpya dhanaṃ vā bharatarṣabha |
dīrghamāyuravāpyātha kathaṃ mṛtyumatikramet
Shanti Parva
Chapter 324: Panchashikha tells Janaka none escapes death
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥
15 verses · 324 of 372
What happens in this chapter
Panchashikha tells Janaka none escapes death
Yudhishthira asks whether wealth, tapas, learning or elixirs can carry a man past old age and death. Bhishma tells of the mendicant Panchashikha and Janaka of Videha, who asked the same. Panchashikha answers that there is no turning back from these two and no going beyond them. All beings are swept along as by a current, sinking in the boatless ocean of time where old age and death are the great crocodiles. Wife and kin are company met on the road, scattered like clouds by wind. Old age and death devour strong and weak alike, as wolves do. Ask yourself where you came from, who you are and where you go. No one has seen heaven or hell, so keep to the scriptures, give and perform yajna.
युधिष्ठिर उवाच
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा कैर्नाप्नोति जरान्तकौ
tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā |
rasāyanaprayogairvā kairnāpnoti jarāntakau
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्येह संवादं जनकस्य च
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhikṣoḥ pañcaśikhasyeha saṃvādaṃ janakasya ca
वैदेहो जनको राजा महर्षि वेदवित्तमम् ।
यर्यपृच्छत्पञ्चशिखं छिन्नधर्मार्थसंशयम्
vaideho janako rājā maharṣi vedavittamam |
yaryapṛcchatpañcaśikhaṃ chinnadharmārthasaṃśayam
केन वृत्तेन भगवन्नतिक्रामेज्जरान्तकौ ।
तपसा वाऽथवा बुद्ध्या कर्मणा वा श्रुतेन वा
kena vṛttena bhagavannatikrāmejjarāntakau |
tapasā vā'thavā buddhyā karmaṇā vā śrutena vā
एवमुक्तः स वैदेहं प्रत्युवाचापरेक्षवित् ।
निवृत्तिर्नैतयोरस्ति नातिवृत्तिः कथंचन
evamuktaḥ sa vaidehaṃ pratyuvācāparekṣavit |
nivṛttirnaitayorasti nātivṛttiḥ kathaṃcana
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
सोयं प्रपद्यतेऽध्वानं चिराय ध्रुवमध्रुवः
na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ |
soyaṃ prapadyate'dhvānaṃ cirāya dhruvamadhruvaḥ
सर्वभूतसमुच्छेदः स्रोतसेवोह्यते सदा ।
ऊह्यमानं निमज्जन्तमप्लवे कालसागरे
sarvabhūtasamucchedaḥ srotasevohyate sadā |
ūhyamānaṃ nimajjantamaplave kālasāgare
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदतिवर्तते ।
नैवास्य कश्चिद्भवति नासौ भवति कस्यचित्
jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidativartate |
naivāsya kaścidbhavati nāsau bhavati kasyacit
पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः ।
नायमत्यन्तसंवासो लब्धपूर्वो हि केनचित्
pathi saṃgatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ |
nāyamatyantasaṃvāso labdhapūrvo hi kenacit
क्षिप्यन्ते तेनतेनैव निष्टनन्तः पुनः पुनः ।
कालेन जाता याता हि वायुनेवाभ्रसंचयाः
kṣipyante tenatenaiva niṣṭanantaḥ punaḥ punaḥ |
kālena jātā yātā hi vāyunevābhrasaṃcayāḥ
जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविव ।
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि
jarāmṛtyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāviva |
balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi
एवंभूतेषु भूतेषु नित्यभूताध्रवेषु च ।
कथं हि हृष्येज्जातेषु मृतेषु च न संज्वरेत्
evaṃbhūteṣu bhūteṣu nityabhūtādhraveṣu ca |
kathaṃ hi hṛṣyejjāteṣu mṛteṣu ca na saṃjvaret
कुतोऽहमागतः कोऽस्मि क्व गमिष्यामि कस्य वा ।
कस्मिन्स्थितः क्व भविता कस्मात्किमनुशोचसि
kuto'hamāgataḥ ko'smi kva gamiṣyāmi kasya vā |
kasminsthitaḥ kva bhavitā kasmātkimanuśocasi
द्रष्टा स्वर्गस्य न ह्यस्ति तथैव नरकस्य च ।
आगमास्त्वनतिक्रम्य दद्याच्चैव यजेत च
draṣṭā svargasya na hyasti tathaiva narakasya ca |
āgamāstvanatikramya dadyāccaiva yajeta ca
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)