Chapter 323: Yajnavalkya answers Vishvavasu; Janaka renounces

अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप

avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa |
paraṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa

यथार्षेणेह विधिना चरताऽवमतेन ह ।
मयाऽऽदित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप

yathārṣeṇeha vidhinā caratā'vamatena ha |
mayā''dityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa

महता तपसा देवस्तपिष्णुः सेवितो मया ।
प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदाऽनघ

mahatā tapasā devastapiṣṇuḥ sevito mayā |
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadā'nagha

वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम् ।
तं ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः

varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabham |
taṃ te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ

ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतांवरः ।
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्

tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃvaraḥ |
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum

ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज ।
सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति

tato māṃ bhagavānāha vitariṣyāmi te dvija |
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati

ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु ।
विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती

tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru |
vivṛtaṃ ca tato me''syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī

ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदाऽनघ ।
अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः

tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadā'nagha |
avijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ

ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः ।
मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यति

tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavānraviḥ |
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyati

शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः ।
प्रतिभास्यति ते वेदः सखिलः सोत्तरो द्विज

śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥ |
pratibhāsyati te vedaḥ sakhilaḥ sottaro dvija

कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ ।
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति

kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha |
tasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati

प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्साङ्ख्ययोगेप्सितं पदम् ।
एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत

prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṅkhyayogepsitaṃ padam |
etāvaduktvā bhagavānastamevābhyavartata

ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ ।
गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम्

tato'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau |
gṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm

ततः प्रवृत्ताऽतिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता ।
ओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती

tataḥ pravṛttā'tiśubhā svaravyañjanabhūṣitā |
oṃkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī

ततोऽहमर्ध्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम् ।
परं यत्नमवाप्यैव निषण्णस्तत्परायणः

tato'hamardhyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam |
paraṃ yatnamavāpyaiva niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ

ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् ।
चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह

tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham |
cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha

कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् ।
विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः

kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamam |
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ

ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः ।
व्यस्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः

tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ |
vyasto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ

मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवान्वसु ।
स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह

miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ hṛtavānvasu |
svavedadakṣiṇāyārthe vimarde mātulena ha

सुमन्तुनाऽथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै ।
पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः

sumantunā'tha pailena tathā jaimininā ca vai |
pitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ

दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयाऽनघ ।
तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम्

daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayā'nagha |
tathaiva romaharṣeṇa purāṇamavadhāritam

बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् ।
सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप

bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm |
sūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa

कर्तुं शतपथं चेदमपूर्वं च कृतं मया ।
यथाभिलपितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम्

kartuṃ śatapathaṃ cedamapūrvaṃ ca kṛtaṃ mayā |
yathābhilapitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam

शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम् ।
सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः

śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasaṃgraham |
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ

शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिता ।
प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचितयम्

śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitā |
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucitayam

किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किंच वेद्यमनुत्तमम् ।
चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत

kimatra brahmaṇyamṛtaṃ kiṃca vedyamanuttamam |
cintayaṃstatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata

विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः ।
चतुर्विशांस्ततोऽपृच्छत्प्रश्नान्वेदस्य पार्थिव

viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ |
caturviśāṃstato'pṛcchatpraśnānvedasya pārthiva

पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तदा ।
तथैव पुरुषव्याघ्र मित्रं वरुणमेव च

pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tadā |
tathaiva puruṣavyāghra mitraṃ varuṇameva ca

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञोऽज्ञः कस्तपा अतपास्तथा ।
सूर्यातिसूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jño'jñaḥ kastapā atapāstathā |
sūryātisūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca

वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च ।
अव्ययं चाक्षरं क्षेम्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम्

vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva ca |
avyayaṃ cākṣaraṃ kṣemyametatpraśnamanuttamam

अथोक्तश्च महाराज राजा गन्धर्वसत्तमः ।
पृष्टवानानुपूर्व्येण प्रश्नमर्थवदुत्तमम्

athoktaśca mahārāja rājā gandharvasattamaḥ |
pṛṣṭavānānupūrvyeṇa praśnamarthavaduttamam

मुहूर्तमुष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये ।
बाढमित्येव कृत्वा स तूर्ष्णीं गन्धर्व आस्थितः

muhūrtamuṣyatāṃ tāvadyāvadenaṃ vicintaye |
bāḍhamityeva kṛtvā sa tūrṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ

ततोऽनुचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम् ।
मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो धृतमिवोद्धृतः

tato'nucintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm |
manasā sa ca me praśno dadhno dhṛtamivoddhṛtaḥ

तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव ।
मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम्

tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva |
mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām

चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकी ।
उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशाऽधितिष्ठता

caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikī |
udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśā'dhitiṣṭhatā

अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा ।
श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह

athoktastu mayā rājanrājā viśvāvasustadā |
śrūyatāṃ yadbhavānasmānpraśnaṃ saṃpṛṣṭavāniha

विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि ।
विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम्

viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānupṛcchasi |
viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyādbhūtabhavyabhayaṃkaram

त्रिगुणं गुणकर्तृत्वाद्विश्वान्यो निष्कलस्तथा ।
विश्वाविश्वेति मिथुनमेवमेवानुदृश्यते

triguṇaṃ guṇakartṛtvādviśvānyo niṣkalastathā |
viśvāviśveti mithunamevamevānudṛśyate

अव्यक्तं प्रकृतिः प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् ।
तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा

avyaktaṃ prakṛtiḥ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam |
tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā

ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं पुरुषमेव च ।
अज्ञमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञस्तु निष्कल उच्यते

jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ puruṣameva ca |
ajñamavyaktamityuktaṃ jñastu niṣkala ucyate

कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोसौ पुरुष उच्यते ।
तपास्तु प्रकृतिं प्राहुरतपा निष्कलः स्मृतः

kastapā atapāḥ proktaḥ kosau puruṣa ucyate |
tapāstu prakṛtiṃ prāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ

सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कलः ।
अविद्या प्रोक्तमव्यक्तं विद्या पुरुष उच्यते

sūryamavyaktamityuktamatisūryastu niṣkalaḥ |
avidyā proktamavyaktaṃ vidyā puruṣa ucyate

तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते ।
चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु

tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate |
calācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu

चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः ।
अक्षेपसर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः

calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ |
akṣepasargayoḥ kartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावपि

ajñāvubhau dhruvau caiva akṣayau cāpyubhāvapi

अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः ।
अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम् ।
अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते

ajau nityāvubhau prāhuradhyātmagatiniścayāḥ |
akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayam |
akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate

गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः ।
एषा तेऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी

guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥ |
eṣā te'nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī

विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि ।
एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः

vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi |
ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ

जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः ।
वेदार्थं ये न जानीते वेद्यं गन्धर्वसत्तम

jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥ |
vedārthaṃ ye na jānīte vedyaṃ gandharvasattama

साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते ।
वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः

sāṅgopāṅgānapi yadi pañca vedānadhīyate |
vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ

यो घृतार्थी खराक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम ।
विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्‍डं न च वै घृतम्

yo ghṛtārthī kharākṣīraṃ mathedgandharvasattama |
viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇ‍ḍaṃ na ca vai ghṛtam

तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति ।
स केवलं मूढमतिर्वेदभारवहः स्मृतः

tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindati |
sa kevalaṃ mūḍhamatirvedabhāravahaḥ smṛtaḥ

द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना ।
यथाऽस्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः

draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanā |
yathā'sya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ

अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम् ।
परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः

ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimām |
parityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ

यदाऽनुपश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति

yadā'nupaśyate'tyantamahanyahani kāśyapa |
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati

अन्यश्च शाश्वतो व्यक्तस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थं समनुपश्यन्ति तमेकमिति साधवः

anyaśca śāśvato vyaktastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ |
tatsthaṃ samanupaśyanti tamekamiti sādhavaḥ

तेनैतं नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः

tenaitaṃ nābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam |
janmamṛtyubhayādyogāḥ sāṃkhyāśca paramaiṣiṇaḥ

पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम ।
तदहं न तथा वेद्मि तद्भवान्वक्तुमर्हति

pañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattama |
tadahaṃ na tathā vedmi tadbhavānvaktumarhati

जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य मया श्रुतम् ।
पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः

jaigīṣavyasyāsitasya devalasya mayā śrutam |
parāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ

भिक्षोः पञ्चशिखस्यास्य कपिलस्य शुकस्य च ।
गौतमस्याष्टिंषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः

bhikṣoḥ pañcaśikhasyāsya kapilasya śukasya ca |
gautamasyāṣṭiṃṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ

नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः ।
सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः

nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥ |
sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ

कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम् ।
तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः

kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutam |
tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ

दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैतेयेभ्यस्ततस्ततः ।
प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत

daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daiteyebhyastatastataḥ |
prāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta

तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण ।
भवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान्

tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇa |
bhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān

न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः ।
कथ्यसे देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण

na tavāviditaṃ kiṃcidbhavāñśrutinidhiḥ smṛtaḥ |
kathyase devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa

ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः ।
पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता

brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥ |
patiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣitā

साङ्ख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च ।
तथैव योगशास्त्रं च याज्ञवल्क्य विशेषतः

sāṅkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva ca |
tathaiva yogaśāstraṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ

निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् ।
श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा

niḥsaṃdigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram |
śrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā

कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम ।
जिज्ञासमे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम्

kṛtsnadhāriṇameva tvāṃ manye gandharvasattama |
jijñāsame ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam

बुध्यमानो हि प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः ।
न तु बुध्यति गन्धर्वप्रकृतिः पञ्चविंशकम्

budhyamāno hi prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ |
na tu budhyati gandharvaprakṛtiḥ pañcaviṃśakam

अनेन प्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तत् ।
साङ्ख्ययोगार्थतत्त्वज्ञा यथ्नाश्रुतिनिदर्शनात्

anena pratibodhena pradhānaṃ pravadanti tat |
sāṅkhyayogārthatattvajñā yathnāśrutinidarśanāt

पश्यंस्तथैव चापश्यन्पश्यत्यन्यः सदाऽनघ ।
षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति

paśyaṃstathaiva cāpaśyanpaśyatyanyaḥ sadā'nagha |
ṣaḍviṃśaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca paśyati

न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति ।
पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परतो मम

na tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati |
pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti parato mama

न चतुर्विशको ग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः ।
मत्स्यो वोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात्

na caturviśako grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ |
matsyo vodakamanveti pravarteta pravartanāt

यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते ।
स स्नेहात्सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यशः

yathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyate |
sa snehātsahavāsācca sābhimānācca nityaśaḥ

स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते ।
उन्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृतः

sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate |
unmajjati hi kālasya samatvenābhisaṃvṛtaḥ

यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्वजिः ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति

yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvajiḥ |
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati

अन्यश्च राजन्परमस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः

anyaśca rājanparamastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ |
tatsthatvādanupaśyanti eka eveti sādhavaḥ

तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः साङ्ख्याश्च काश्यप ।
षड्विंशमनुपश्यन्तः शुचयस्तत्परायणाः

tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam |
janmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṅkhyāśca kāśyapa |
ṣaḍviṃśamanupaśyantaḥ śucayastatparāyaṇāḥ

यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ।
तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति

yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati |
tadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati

एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ।
बुद्धिश्चोक्ता यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात्

evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha |
buddhiścoktā yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt

पश्यापश्यं यो न पश्येत्क्षेम्यं तत्वं च काश्यप ।
केवलाकेवलं चान्यत्पञ्चविंशं परं च यत्

paśyāpaśyaṃ yo na paśyetkṣemyaṃ tatvaṃ ca kāśyapa |
kevalākevalaṃ cānyatpañcaviṃśaṃ paraṃ ca yat

तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया विभो ।
सम्यक्क्षेम्यं दैवताद्यं यथावत् ।
स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं
बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ये

tathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā vibho |
samyakkṣemyaṃ daivatādyaṃ yathāvat |
svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ
buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namasye

एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स
विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेन ।
दृष्टश्च तुष्ट्या परयाऽभिनन्द्य
प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा

evamuktvā saṃprayāto divaṃ sa
vibhrājanvai śrīmatā darśanena |
dṛṣṭaśca tuṣṭyā parayā'bhinandya
pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā

ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च
ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र ।
तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै
सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै

brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca
ye cādhastātsaṃvasante narendra |
tatraiva taddarśanaṃ darśayanvai
samyakkṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai

साङ्ख्याः सर्वे साङ्ख्यधर्मे रताश्च
तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्च ।
ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या
स्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम्

sāṅkhyāḥ sarve sāṅkhyadharme ratāśca
tadvadyogā yogadharme ratāśca |
ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyā
steṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam

ज्ञानान्मोक्षो जायते राजसिंह
नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र ।
तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्तेषितव्यं
येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः

jñānānmokṣo jāyate rājasiṃha
nāstyajñānādevamāhurnarendra |
tasmājjñānaṃ tattvato'nteṣitavyaṃ
yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ

प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा
वैश्याच्छ्रद्रादपि नीचादभीक्ष्णम् ।
श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं
न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम्

prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā
vaiśyācchradrādapi nīcādabhīkṣṇam |
śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ
na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām

सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम्

sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam

ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता
बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताः ।
नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः
सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः

brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā
bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ |
nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ
sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ

अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते
तांतां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम् ।
तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते
घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम्

ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante
tāṃtāṃ rājaṃste yathā yāntyabhāvam |
tathā varṇā jñānahīnāḥ patante
ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam

तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं
सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते ।
तत्स्थो ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो य
स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्नरेन्द्र

tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ
sarvatrasthaṃ caitaduktaṃ mayā te |
tatstho brahmā tasthivāṃścāparo ya
stasmai nityaṃ mokṣamāhurnarendra

यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं
याथातथ्यं तद्विशोको भजस्व ।
राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं
सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति ते त्वस्तु नित्यम्

yatte pṛṣṭaṃ tanmayā copadiṣṭaṃ
yāthātathyaṃ tadviśoko bhajasva |
rājangacchasvaitadarthasya pāraṃ
samyakproktaṃ svasti te tvastu nityam

स एवमनुशिष्टस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता ।
प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा

sa evamanuśiṣṭastu yājñavalkyena dhīmatā |
prītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā

गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणम् ।
दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित्

gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇam |
daivarātirnarapatirāsīnastatra mokṣavit

गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च ।
रत्नाञ्जलिमथैकैकं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा

gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyasya tathaiva ca |
ratnāñjalimathaikaikaṃ brāhmaṇebhyo dadau tadā

वेदहराज्यं च तदा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै ।
यतिधर्ममुपास्यंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः

vedaharājyaṃ ca tadā pratiṣṭhāpya sutasya vai |
yatidharmamupāsyaṃścāpyavasanmithilādhipaḥ

साङ्ख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः ।
धर्माधर्मं च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन्

sāṅkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ |
dharmādharmaṃ ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan

अनन्त इति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च ।
धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च

ananta iti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva ca |
dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca

जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत् ।
ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप

janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayat |
brahmāvyaktasya karmedamiti nityaṃ narādhipa

पश्यन्ति योगाः साङ्ख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः ।
इष्टानिष्टविमुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम्

paśyanti yogāḥ sāṅkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ |
iṣṭāniṣṭavimuktaṃ hi tasthau brahma parātparam

नित्यं तदाहुर्विद्वांसः शुचि तस्माच्छुचिर्भव ।
दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते

nityaṃ tadāhurvidvāṃsaḥ śuci tasmācchucirbhava |
dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyate

अव्यक्तेनेति तच्चिन्त्यमन्यथा मा विचन्तय ।
ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह ।
ददात्यव्यक्त इत्येतत्प्रतिगृह्णाति यच्च वै

avyakteneti taccintyamanyathā mā vicantaya |
dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha |
dadātyavyakta ityetatpratigṛhṇāti yacca vai

आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्तस्मात्परो भवेत् ।
एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय

ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastasmātparo bhavet |
evaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya

यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः ।
तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्या विपश्चिता

yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ |
tena tīrthāni yajñāśca sevitavyā vipaścitā

न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन ।
लभतेऽव्यक्तिकं स्थानं ज्ञात्वाऽव्यक्तं महीयते

na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandana |
labhate'vyaktikaṃ sthānaṃ jñātvā'vyaktaṃ mahīyate

तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव च ।
अहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात्

tathaiva mahataḥ sthānamāhaṃkārikameva ca |
ahaṃkārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt

ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं सदसच्च यत्

ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ |
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ sadasacca yat

एतन्मयाऽऽप्तं जनकात्पुरस्ता
त्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात् ।
ज्ञातं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा
ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः

etanmayā''ptaṃ janakātpurastā
ttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt |
jñātaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā
jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ

दुर्गं जन्म निधनं चापि राज
न्न भौतिकं ज्ञानविदो वदन्ति ।
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च
दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ

durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rāja
nna bhautikaṃ jñānavido vadanti |
yajñaistapobhirniyamairvrataiśca
divaṃ samāsādya patanti bhūmau

तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि
शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम् ।
क्षेत्रं ज्ञात्वा पार्थिव ज्ञानयज्ञ
मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि

tasmādupāsasva paraṃ mahacchuci
śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram |
kṣetraṃ jñātvā pārthiva jñānayajña
mupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi

युदुपनिषदमुपाकरोत्तथाऽसौ
जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः ।
यदुपगणितशाश्वताव्ययं त
च्छुभममृतत्वमशोकमर्च्छति

yudupaniṣadamupākarottathā'sau
janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ |
yadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ ta
cchubhamamṛtatvamaśokamarcchati