Chapter 242: The chariot of yoga and the dharanas

अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत्

atha cedrocayedetaduhyate manasā tathā |
unmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānavānplavavānbhavet

प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन

prajñayā nirmitairdhīrāstārayantyabudhānplavaiḥ |
nābudhāstārayantyanyānātmānaṃ vā kathaṃcana

छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः

chinnadoṣo muniryogayukto yuñjīta dvādaśa |
daśakarmasukhānarthānupāyāpāyaniṣkriyaḥ

चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम्

cakṣurācārasaṃgrāhairmanasā darśanena ca |
yacchedvāṅbhanasī buddhyā ya icchejjñānamuttamam

ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ।
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः

jñānena yacchedātmānaṃ ya icchecchāntimātmanaḥ |
eteṣāṃ cedanudraṣṭā puruṣo'pi sudāruṇaḥ

यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः ।
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः

yadi vā sarvavedajño yadi vā'pyanṛco dvijaḥ |
yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ

यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः ।
तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम्

yadi vā puruṣavyāghro yadi vaiklavyadhāraṇaḥ |
taratyevaṃ mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaram

एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते

evaṃ hyetena yogena yuñjāno hyevamantataḥ |
api jijñāsamāno'pi śabdabrahmā'tivartate

धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः

dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūvaraḥ |
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyurjīvavandhanaḥ

चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः

cetanābandhuraścāruścācāragrahanemimān |
darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ

प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः

prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ |
kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥ saraḥ

त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते

tyāgaraśmyanugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagotaraḥ |
jīvayukto ratho divyo brahmaloke dhirājate

अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम्

atha saṃtvaramāṇasya rathamevaṃ yuyukṣataḥ |
akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam

सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः

sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyate |
pṛṣṭhataḥ pārśvataścānyāstāvatyastāḥ pradhāraṇāḥ

क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः ।
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते

kramaśaḥ pārthivaṃ yacca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ |
jyotiṣo yattadaiśvaryamahaṃkārasya buddhitaḥ |
avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate

विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ।
तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः

vikramāścāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ |
tathā'sya yogayuktasya siddhimātmani paśyataḥ

निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः ।
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः

nirmucyamānaḥ sūkṣmatvādrūpāṇīmāni paśyataḥ |
śaiśirastu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ

तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ।
अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम्

tathā dehādvimuktasya pūrvarūpaṃ bhavatyuta |
atha dhūmasya virameddvitīyaṃ rūpadarśanam

जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ।
अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते

jalarūpamivākāśe tatraivātmani paśyati |
apāṃ vyatikrame cāsya vahnirūpaṃ prakāśate

तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम् ।
रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम्

tasminnuparate cāsya vāyavyaṃ sūkṣmamavyayam |
rūpaṃ prakāśate tasya pītavastravadavyayam

तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते ।
ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते

tasminnuparate rupamākāśasya prakāśate |
tasminnuparate cāsya buddhirūpaṃ prakāśate |
ūrṇārūpasavarṇasya tasya rūpaṃ prakāśate

अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते ।
सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै

atha śvetāṃ gatiṃ gatvā sohaṅkāre prakāśate |
suśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyamapyuktaṃ brāhmaṇasya vai

एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते

eteṣvapi hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu |
jātasya pārthivaiśvaryaiḥ sṛṣṭiriṣṭā vidhīyate

प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा

prajāpatirivākṣobhyaḥ śarīrātsṛjate prajāḥ |
aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā

पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते ।
वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया

pṛthivīṃ kampayatyeko guṇo vāyoriti śrutiḥ |
ākāśabhūtaścākāśe savarṇatvātprakāśate |
varṇato gṛhyate cāpsu nāpaḥ pibati cāśayā

न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ।
अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः

na cāsya tejasāṃ rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā |
ahaṃkāre'sya vijite pañcaite syurvaśānugāḥ

षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ।
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते

ṣaṇṇāmātmani buddhau ca jitāyāṃ prabhavatyatha |
nirdoṣā pratibhā hyenaṃ kṛtsnā samabhivartate

तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ।
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः

tathaiva vyaktamātmānamavyaktaṃ pratipadyate |
yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ

तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे

tatrāvyaktamayīṃ vidyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me |
tathā vyaktamayaṃ caiva saṃkhyāpūrvaṃ nibodha me

पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु

pañcaviṃsatitattvāni tulyānyubhayataḥ samam |
yoge sāṅkhye'pi ca tathā viśeṣaṃ tatra me śṛṇu

प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम्

proktaṃ tadvyaktamityeva jāyate vardhate ca yat |
jīryate mriyate caiva caturbhirlakṣaṇairyutam

विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ

viparītamato yattu tadavyaktamudāhṛtam |
dvāvātmānau ca vedeṣu siddhānteṣvapyudāhṛtau

चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत् ॥
सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम्

caturlakṣaṇajaṃ tvādyaṃ caturvargaṃ pracakṣate |
vyaktamavyaktajaṃ caiva tathā buddhirathetarat ||
satvaṃ kṣetrajña ityetaddvayamavyaktadarśanam

द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम्

dvāvātmānau ca vedeṣu viṣayeṣvanurajyataḥ |
viṣayātpratisaṃhāraḥ sāṅkhyānāṃ viddhi lakṣaṇam

निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः

nirmamaścānahaṃkāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ |
naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ

आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः

ākruṣṭastāḍitaścaiva maitrīyaṃ dhyāti nāśubham |
vāgdaṇḍakarmamanasāṃ trayāṇāṃ ca nivartakaḥ

समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः

samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇamabhivartate |
naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ

अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः

alolupo'vyatho dānto nākṛtirna nirākṛtiḥ |
nāsyendriyamanekāgraṃ nāvikṣiptamanorathaḥ

सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः

sarvabhūtasadṛṅbhaitraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ

अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते

aspṛhaḥ sarvakāmebhyo brahmacaryadṛḍhavrataḥ |
ahiṃsraḥ sarvabhūtānāmīdṛksāṅkhyo vimucyate

यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत् ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते

yathā yogādvimucyante kāraṇairyairnibodha tat |
yogaiśvaryamatikrānto yo'tikrāmati mucyate

इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति

ityeṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥ |
evaṃ bhavati nirdvandvo brahmāṇaṃ cādhigacchati