Chapter 178: Indra as a jackal counsels Kashyapa

बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह ।
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे

bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha |
narasya kā pratiṣṭhā syādetatpṛṣṭo vadasva me

प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः ।
प्रज्ञा निःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम्

prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ |
prajñā niḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये ।
प्रह्लादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम्

prajñayā prāpitārtho hi baliraiśvaryasaṃkṣaye |
prahlādo namucirmaṅkistasyāḥ kiṃ vidyate param

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indrakāśyapasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

वैश्यः कश्चिदृषिसुतं काश्यपं संशितव्रतम् ।
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम्

vaiśyaḥ kaścidṛṣisutaṃ kāśyapaṃ saṃśitavratam |
rathena pātayāmāsa śrīmāndṛptastapasvinam

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वाऽऽत्मानमथाब्रवीत् ।
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते

ārtaḥ sa patitaḥ kruddhastyaktvā''tmānamathābravīt |
mariṣyāmyadhanasyeha jīvitārtho na vidyate

तथा मुमूर्षमासीनमकूजन्तमचेतसम् ।
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्षुब्धमानसम्

tathā mumūrṣamāsīnamakūjantamacetasam |
indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kṣubdhamānasam

मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः ।
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति

manuṣyayonimicchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ |
manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप ।
सुदुर्लभमवाप्यैतन्न दोषान्मर्तुमर्हसि

manuṣyo brāhmaṇaścāsi śrotriyaścāsi kāśyapa |
sudurlabhamavāpyaitanna doṣānmartumarhasi

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्यवती श्रुतिः ।
संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे

sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyavatī śrutiḥ |
saṃtoṣaṇīyarūpo'si lobhādyadabhimanyase

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः ।
[अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥]

aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ |
[atīva spṛhaye teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ ||]

पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै ।
न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते

pāṇimadbhyaḥ spṛhā'smākaṃ yathā tava dhanasya vai |
na pāṇilābhādadhiko lābhaḥ kaścana vidyate

अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकं नोद्धरामहे ।
जन्तूनुच्चावचानङ्गे दशतो न कषाम वा

apāṇitvādvayaṃ brahmankaṇṭakaṃ noddharāmahe |
jantūnuccāvacānaṅge daśato na kaṣāma vā

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली ।
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशतो निकषन्ति च

atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī |
uddharanti kṛmīnaṅgāddaśato nikaṣanti ca

वर्षाहिमातपानां च परित्राणानि कुर्वते ।
चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते

varṣāhimātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate |
celamannaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च ।
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते

adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca |
upāyairbahubhiścaiva vaśyānātmani kurvate

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः ।
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने

ye khalvajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ |
sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune

दिष्ट्या त्वं न शृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः ।
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः

diṣṭyā tvaṃ na śṛgālo vai na kṛmirna ca mūṣakaḥ |
na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ

एतावताऽपि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप ।
किं पुनर्योसि सत्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः

etāvatā'pi lābhena toṣṭumarhasi kāśyapa |
kiṃ punaryosi satvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ

इमे मां कृमयोऽदन्ति येषामुद्धरणाय वै ।
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम

ime māṃ kṛmayo'danti yeṣāmuddharaṇāya vai |
nāsti śaktirapāṇitvātpaśyāvasthāmimāṃ mama

अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम् ।
नातः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति

akāryamiti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmyaham |
nātaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyamaparāmiti

मध्ये वै पापयोनीनां सृगालीयामहं गतः ।
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः

madhye vai pāpayonīnāṃ sṛgālīyāmahaṃ gataḥ |
pāpīyasyo bahutarā ito'nyāḥ pāpayonayaḥ

जात्यैवैके सुखितराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः ।
नैकान्तं सुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित्

jātyaivaike sukhitarāḥ santyanye bhṛśaduḥkhitāḥ |
naikāntaṃ sukhameveha kvacitpaśyāmi kasyacit

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि

manuṣyā hyāḍhyatāṃ prāpya rājyamicchantyanantaram |
rājyāddevatvamicchanti devatvādindratāmapi

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् ।
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति

bhavestvaṃ yadyapi tvāḍhyo na rājā na ca daivatam |
devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyestathā sati

न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति ।
संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः

na tṛptiḥ priyalābhe'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati |
saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhiriva pāvakaḥ

अस्त्येव त्वयि शोकोऽपि हर्षश्चापि तथा त्वयि ।
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना

astyeva tvayi śoko'pi harṣaścāpi tathā tvayi |
sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् ।
मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे

paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām |
mūlaṃ buddhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva pañjare

न द्वितीयस्य शिरसश्छेदनं विद्यते क्वचित् ।
न च पाणेस्तृतीयस्य यन्नास्ति न ततो भयम्

na dvitīyasya śirasaśchedanaṃ vidyate kvacit |
na ca pāṇestṛtīyasya yannāsti na tato bhayam

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते ।
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते

na khalvapyarasajñasya kāmaḥ kvacana jāyate |
saṃsparśāddarśanādvāpi śravaṇādvāpi jāyate

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् ।
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित्

na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām |
tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaścidvidyate kvacit

यानि चान्यानि भूतेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप ।
येषामभुक्तपूर्वाणि तेषामस्मृतिरेव ते

yāni cānyāni bhūteṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa |
yeṣāmabhuktapūrvāṇi teṣāmasmṛtireva te

अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च ।
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः

aprāśanamasaṃsparśamasaṃdarśanameva ca |
puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ

पाणिमन्तो बलवन्तो धनवन्तो न संशयः ।
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः

pāṇimanto balavanto dhanavanto na saṃśayaḥ |
manuṣyā mānuṣaireva dāsatvamupapāditāḥ

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः ।
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च

vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ |
te khalvapi ramante ca modante ca hasanti ca

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
जुगुप्सितां च कृपणां पापवृत्तिमुपासते

apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
jugupsitāṃ ca kṛpaṇāṃ pāpavṛttimupāsate

उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् ।
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा

utsahante ca te vṛttimanyāmapyupasevitum |
svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tattathā

न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति ।
तया तुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम्

na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktumicchati |
tayā tuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm

दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः ।
सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोसि काश्यप

dṛṣṭvā kuṇīnpakṣahatānmanuṣyānāmayāvinaḥ |
susaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābhosi kāśyapa

यदि ब्राह्मणदेहस्ते निरातङ्को निरामयः ।
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः

yadi brāhmaṇadehaste nirātaṅko nirāmayaḥ |
aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ

न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा ।
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि

na kenacitpravādena satyenaivāpahāriṇā |
dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktumarhasi

यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः ।
वेदोक्तस्यैव धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि

yadi brahmañśṛṇoṣyetacchraddadhāsi ca me vacaḥ |
vedoktasyaiva dharmasya phalaṃ mukhyamavāpsyasi

स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय ।
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित्

svādhyāyamagnisaṃskāramapramatto'nupālaya |
satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kenacit

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम् ।
कथं ते चानुशोचेयुर्ध्यायेयुर्वाऽप्यशोभनम्

ye kecana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam |
kathaṃ te cānuśoceyurdhyāyeyurvā'pyaśobhanam

इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः ।
येऽनुजाताः सुनक्षत्रे सुतिथौ सुमुहूर्तके ।
यज्ञदानप्रजेहायां यतन्ते शक्तिपूर्वकम्

icchantaste vihārāya sukhaṃ mahadavāpnuyuḥ |
ye'nujātāḥ sunakṣatre sutithau sumuhūrtake |
yajñadānaprajehāyāṃ yatante śaktipūrvakam

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तिथौ दुर्मुहूर्तजाः ।
सम्पतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताः

nakṣatreṣvāsureṣvanye dustithau durmuhūrtajāḥ |
sampatantyāsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitāḥ

अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्

ahamāsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ |
ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikām

हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् ।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्रह्मवाक्येषु च द्विजान्

hetuvādānpravaditā vaktā saṃsatsu hetumat |
ākroṣṭā cātivaktā ca brahmavākyeṣu ca dvijān

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः ।
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज

nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ |
tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija

अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि ।
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः

api jātu tathā tatsyādahorātraśatairapi |
yadahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ

संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतः ।
ज्ञेयं ज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यं वर्जयिता तथा

saṃtuṣṭaścāpramattaśca yajñadānataporataḥ |
jñeyaṃ jñātā bhaveyaṃ vai varjyaṃ varjayitā tathā

ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह ।
अहो बतामि कुशलो बुद्धिमांश्चेति विस्मितः

tataḥ sa munirutthāya kāśyapastamuvāca ha |
aho batāmi kuśalo buddhimāṃśceti vismitaḥ

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ।
ददर्श चैनं देवानां देवमिन्द्रं शचीपतिम्

samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā |
dadarśa cainaṃ devānāṃ devamindraṃ śacīpatim

ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् ।
अनुज्ञातस्तु तेनाथ प्रविवेश स्वमालयम्

tataḥ saṃpūjayāmāsa kāśyapo harivāhanam |
anujñātastu tenātha praviveśa svamālayam