Chapter 169: The heron sends Gautama to Virupaksha

गिरं तां मधुरां श्रुत्वा गौतमो विस्मितस्तदा ।
कौतूहलान्वितो राजन्राजधर्माणमैक्षत

giraṃ tāṃ madhurāṃ śrutvā gautamo vismitastadā |
kautūhalānvito rājanrājadharmāṇamaikṣata

भोः काश्यपस्य पुत्रोऽहं माता दाक्षायणी मम ।
सती त्वं च गुणोपेतः स्वागतं ते द्विजोत्तम

bhoḥ kāśyapasya putro'haṃ mātā dākṣāyaṇī mama |
satī tvaṃ ca guṇopetaḥ svāgataṃ te dvijottama

तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत्

tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayat

भगीरथरथाक्रान्तदेशान्गङ्गानिषेवितान् ।
ये चरन्ति महामीनास्तांश्च तस्यान्वकल्पयत्

bhagīratharathākrāntadeśāngaṅgāniṣevitān |
ye caranti mahāmīnāstāṃśca tasyānvakalpayat

वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश्चापि सुपीवरान् ।
स गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपिः

vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃścāpi supīvarān |
sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapiḥ

भुक्तवन्तं च तं विप्रं प्रीतात्मानं महामनाः ।
श्रमापनयनार्थं स पक्षाभ्यामभ्यवीजयत्

bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ prītātmānaṃ mahāmanāḥ |
śramāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyāmabhyavījayat

तनो विश्रान्तमासीनं गोत्रवृत्तमपृच्छत ।
सोऽब्रवीद्गौतमोऽस्मीति ब्राह्मणोस्मीत्युदाहरत्

tano viśrāntamāsīnaṃ gotravṛttamapṛcchata |
so'bravīdgautamo'smīti brāhmaṇosmītyudāharat

तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम् ।
गन्धाढ्यं शयनं प्रादात्स शिश्ये तत्र वै सुखम्

tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitam |
gandhāḍhyaṃ śayanaṃ prādātsa śiśye tatra vai sukham

अपोपविष्टं शयने गौतमं वाक्यवित्तमः ।
पप्रच्छ काश्यपिर्वाग्मी किमागमनमित्युत

apopaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ vākyavittamaḥ |
papraccha kāśyapirvāgmī kimāgamanamityuta

ततोऽब्रवीद्गौतमस्तं दरिद्रोऽहं महामते ।
समुद्रगमनाकाङ्क्षी द्रव्यार्थमिति भारत

tato'bravīdgautamastaṃ daridro'haṃ mahāmate |
samudragamanākāṅkṣī dravyārthamiti bhārata

तं काश्यपोऽब्रवीत्प्रीत्या नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।
कृतकार्यो द्विजश्रेष्ठ सद्रव्यो यास्यसे गृहान्

taṃ kāśyapo'bravītprītyā notkaṇṭhāṃ kartumarhasi |
kṛtakāryo dvijaśreṣṭha sadravyo yāsyase gṛhān

चतुर्विधा ह्यर्थगतिर्बृहस्पतिमतं यथा ।
मित्रं विद्या हिरण्यं च बुद्धिश्चेति बुधेप्सिता

caturvidhā hyarthagatirbṛhaspatimataṃ yathā |
mitraṃ vidyā hiraṇyaṃ ca buddhiśceti budhepsitā

प्रादुर्भूतोऽस्मि ते मित्रं सुहृत्त्वं च महत्तरम् ।
सोऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान्

prādurbhūto'smi te mitraṃ suhṛttvaṃ ca mahattaram |
so'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān

ततः प्रभातसमये सुखं पृष्ट्वाऽब्रवीदिदम् ।
गच्छ सौम्य पथाऽनेन कृतकृत्यो भविष्यसि

tataḥ prabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvā'bravīdidam |
gaccha saumya pathā'nena kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान् ।
विरूपाक्ष इति ख्यातः सखा मम महाबलः

itastriyojanaṃ gatvā rākṣasādhipatirmahān |
virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ

तं गच्छ द्विजमुख्य त्वं स मद्वाक्यप्रचोदितः ।
कामानभीप्सितांस्तुभ्यं दाता नास्त्यत्र संशयः

taṃ gaccha dvijamukhya tvaṃ sa madvākyapracoditaḥ |
kāmānabhīpsitāṃstubhyaṃ dātā nāstyatra saṃśayaḥ

इत्युक्तः प्रययौ राजन्गौतमो विगतक्लमः ।
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयानो यथेष्टतः

ityuktaḥ prayayau rājangautamo vigataklamaḥ |
phalānyamṛtakalpāni bhakṣayāno yatheṣṭataḥ

चन्दनागुरुमुख्यानि पत्रत्वचवनानि च ।
तस्मिन्पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ

candanāgurumukhyāni patratvacavanāni ca |
tasminpathi mahārāja sevamāno drutaṃ yayau

ततो मनुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम् ।
शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा

tato manuvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatoraṇam |
śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā

विदितश्चाभवत्तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ।
प्रहितः सुहृदा राजन्प्रीयमाणः प्रियातिथिः

viditaścābhavattasya rākṣasendrasya dhīmataḥ |
prahitaḥ suhṛdā rājanprīyamāṇaḥ priyātithiḥ

ततः स राक्षसेन्द्रः स्वान्प्रेष्यानाह युधिष्ठिर ।
गौतमो नगरद्वाराच्छीघ्रमानीयतामिति

tataḥ sa rākṣasendraḥ svānpreṣyānāha yudhiṣṭhira |
gautamo nagaradvārācchīghramānīyatāmiti

तस्मात्पुरवरात्तूर्णं पुरुषाः श्वेतवेष्टनाः ।
गौतमेत्यभिभाषन्तः पुरद्वारमुपागमन्

tasmātpuravarāttūrṇaṃ puruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ |
gautametyabhibhāṣantaḥ puradvāramupāgaman

ते तमूचुर्महाराज राजप्रेष्यास्तदा द्विजम् ।
त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति

te tamūcurmahārāja rājapreṣyāstadā dvijam |
tvarasva tūrṇamāgaccha rājā tvāṃ draṣṭumicchati

राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुतः ।
स त्वां त्वरति वै द्रष्टुं तत्क्षिप्रं संविधीयताम्

rākṣasādhipatirvīro virūpākṣa iti śrutaḥ |
sa tvāṃ tvarati vai draṣṭuṃ tatkṣipraṃ saṃvidhīyatām

ततः स प्राद्रवद्विप्रो विस्मयाद्विगतक्लमः ।
गौतमः परमर्द्धि तां पश्यन्परमविस्मितः

tataḥ sa prādravadvipro vismayādvigataklamaḥ |
gautamaḥ paramarddhi tāṃ paśyanparamavismitaḥ

तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत् ।
दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणो द्विजस्तदा

taireva sahito rājño veśma tūrṇamupādravat |
darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijastadā