आनृशंस्यं विजानामि दर्शनेन सतां सदा ।
नृशंसान्न विजानामि तेषां कर्म च भारत
ānṛśaṃsyaṃ vijānāmi darśanena satāṃ sadā |
nṛśaṃsānna vijānāmi teṣāṃ karma ca bhārata
Shanti Parva
Chapter 162: Marks of the cruel man
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
13 verses · 162 of 372
What happens in this chapter
Marks of the cruel man
Yudhishthira knows kindness from watching the good, but asks how to know the cruel man, whom people shun like thorns, a well or fire. Bhishma describes him. He covets inwardly, abuses and is abused. He boasts of his gifts, is crooked, petty, deceitful and proud, suspects everyone and is a miser. He praises his own clique and cannot tell merit from fault. He takes the virtuous for sinners and, judging others by himself, trusts no one. He exposes others' secret faults, thinks his benefactor a dupe and regrets what he gave. One who eats fine food while others look on is cruel. One who gives the first portion to brahmanas and eats with friends gains heaven.
युधिष्ठिर उवाच
कण्टकान्कूपमग्निं च वर्जयन्ति यथा नराः ।
तथा नृशंसकर्माणं वर्जयन्ति नरा नरम्
kaṇṭakānkūpamagniṃ ca varjayanti yathā narāḥ |
tathā nṛśaṃsakarmāṇaṃ varjayanti narā naram
नृशंसो दह्यते व्यक्तं प्रेत्य चेह च भारत ।
तस्मात्त्वं ब्रूहि कौरव्य तस्य धर्मविनिश्चयम्
nṛśaṃso dahyate vyaktaṃ pretya ceha ca bhārata |
tasmāttvaṃ brūhi kauravya tasya dharmaviniścayam
भीष्म उवाच
स्पृहाऽस्यान्तर्गता चैव विदितार्था च कर्मणाम्
आक्रोष्टा क्रुश्यते चैव बन्धिता बध्यते स च
spṛhā'syāntargatā caiva viditārthā ca karmaṇām
ākroṣṭā kruśyate caiva bandhitā badhyate sa ca
दत्तानुकीर्तिर्विषमः क्षुद्रो नैकृतिकः शठः ।
असंभोगी च मानी च तथा सङ्गी विकत्थनः
dattānukīrtirviṣamaḥ kṣudro naikṛtikaḥ śaṭhaḥ |
asaṃbhogī ca mānī ca tathā saṅgī vikatthanaḥ
सर्वातिशङ्की पुरुषो बलीशः कृपणोऽथवा ।
वर्गप्रशंसीं सततमाश्रमद्वेपसंकरी
sarvātiśaṅkī puruṣo balīśaḥ kṛpaṇo'thavā |
vargapraśaṃsīṃ satatamāśramadvepasaṃkarī
हिंसाविकारी सततमविशेषगुणागुणः ।
बह्वलीको मनस्वी च लुब्धोऽत्यर्थं नृशंसकृत्
hiṃsāvikārī satatamaviśeṣaguṇāguṇaḥ |
bahvalīko manasvī ca lubdho'tyarthaṃ nṛśaṃsakṛt
धर्मशीलं गुणोपेतं पाप इत्यवगच्छति ।
आत्मशीलोपमानेन न विश्वसिति कस्यचित्
dharmaśīlaṃ guṇopetaṃ pāpa ityavagacchati |
ātmaśīlopamānena na viśvasiti kasyacit
परेषां यत्र दोपः स्यात्तद्गुह्यं संप्रकाशयेत् ।
समानेष्वेव दोपेषु वृत्त्यर्थमुपघातयेत्
pareṣāṃ yatra dopaḥ syāttadguhyaṃ saṃprakāśayet |
samāneṣveva dopeṣu vṛttyarthamupaghātayet
तथोपकारिणं चैव मन्यते वञ्चितं परम् ।
दत्त्वाऽपि च धनं काले संतपत्युपकारिणे
tathopakāriṇaṃ caiva manyate vañcitaṃ param |
dattvā'pi ca dhanaṃ kāle saṃtapatyupakāriṇe
भक्ष्यं पेयमथालेह्यं यच्चान्यत्साधु भोजनम् ।
प्रेक्षमाणेषु योऽश्नीयान्नृशंसमिति तं वदेत्
bhakṣyaṃ peyamathālehyaṃ yaccānyatsādhu bhojanam |
prekṣamāṇeṣu yo'śnīyānnṛśaṃsamiti taṃ vadet
ब्राह्मणेभ्यः प्रदायाग्रं यः सुहृद्भिः सहाश्नुते ।
स प्रेत्य लभते स्वर्गमिह चानन्त्यमश्नुते
brāhmaṇebhyaḥ pradāyāgraṃ yaḥ suhṛdbhiḥ sahāśnute |
sa pretya labhate svargamiha cānantyamaśnute
एष ते भरतश्रेष्ठ नृशंसः परिकीर्तितः ।
सदा विवर्जनीयो हि पुरुषेण बुभूषता
eṣa te bharataśreṣṭha nṛśaṃsaḥ parikīrtitaḥ |
sadā vivarjanīyo hi puruṣeṇa bubhūṣatā
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)