अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
येन मार्गेण राजानः कोशं संजनयन्त्युत
atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
yena mārgeṇa rājānaḥ kośaṃ saṃjanayantyuta
Shanti Parva
Chapter 136: Whose wealth a king may take
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि षट्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
11 verses · 136 of 372
What happens in this chapter
Whose wealth a king may take
Bhishma recites verses sung by Brahma on how kings fill their treasuries. The wealth of those devoted to sacrifice must not be taken, nor what belongs to the devas. A kshatriya may take the wealth of robbers and of those who perform no rites. Wealth that honours neither devas, pitris nor men is called useless, and a righteous king may take it without blame. Whoever takes from the wicked and gives to the good, making himself a bridge, knows dharma. The king's wealth should serve his army or the sacrifice, as men cut away inedible plants to cook what is fit to eat. As plants spring from soil and insects arise unseen, so sacrifice arises, and dharma too, subtle and subtler still.
भीष्म उवाच
न धनं यज्ञशीलानां हार्यं देवस्वमेव च ।
दस्यूनां निष्क्रियाणां च क्षत्रियो हर्तुमर्हति
na dhanaṃ yajñaśīlānāṃ hāryaṃ devasvameva ca |
dasyūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca kṣatriyo hartumarhati
इमाः प्रजाः क्षत्रियाणां रक्ष्या हन्याश्च भारत ।
थनं हि क्षत्रियस्येह द्वितीयस्य न विद्यते
imāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ rakṣyā hanyāśca bhārata |
thanaṃ hi kṣatriyasyeha dvitīyasya na vidyate
तदस्य स्याद्बलार्थं वा धनं यज्ञार्थमेव वा ।
अभोज्याश्चौषधीश्छित्त्वा भोज्या एव पचन्त्युत
tadasya syādbalārthaṃ vā dhanaṃ yajñārthameva vā |
abhojyāścauṣadhīśchittvā bhojyā eva pacantyuta
यो वै न देवान्न पितृन्न मर्त्यान्हविषाऽर्चति ।
अनर्थकं धनं तत्र प्राहुर्धमेविदो जनाः
yo vai na devānna pitṛnna martyānhaviṣā'rcati |
anarthakaṃ dhanaṃ tatra prāhurdhamevido janāḥ
हरेत्तद्द्रविणं राजन्धार्मिकः पृथिवीतिः ।
न हि न प्रीणयेल्लोकान्न लोके गर्हते नृपम्
harettaddraviṇaṃ rājandhārmikaḥ pṛthivītiḥ |
na hi na prīṇayellokānna loke garhate nṛpam
असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा मन्ये धर्मविदेव सः
asādhubhyo'rthamādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati |
ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā manye dharmavideva saḥ
[तथातथा जयेल्लोकाञ्शक्त्या चैव यथायथा ।]
औद्भिदा जन्तवो यद्वच्छ्रुत्वा वाजो यथातथा
[tathātathā jayellokāñśaktyā caiva yathāyathā |]
audbhidā jantavo yadvacchrutvā vājo yathātathā
अनिमित्तात्संभवन्ति तथा यज्ञः प्रजायते ।
यथैव दंशमशकं यथा कीटपिपीलिकम्
animittātsaṃbhavanti tathā yajñaḥ prajāyate |
yathaiva daṃśamaśakaṃ yathā kīṭapipīlikam
सैव वृत्तिर्हि यज्ञेषु यथा धर्मो विधीयते
saiva vṛttirhi yajñeṣu yathā dharmo vidhīyate
यथा ह्यकस्माद्भवति भूमौ पांसुस्तृणोलपम् ।
तथैवेह भवेद्धर्मः सूक्ष्मः सूक्ष्मतरः स्मृतः
yathā hyakasmādbhavati bhūmau pāṃsustṛṇolapam |
tathaiveha bhaveddharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmataraḥ smṛtaḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)