Chapter 110: Those who cross every hardship

क्लिश्यमानेषु भूतेषु तैस्तैर्भावैः पृथक्पृथक् ।
दुर्गाण्यतितरेद्येन तन्मे ब्रूहि पितामह

kliśyamāneṣu bhūteṣu taistairbhāvaiḥ pṛthakpṛthak |
durgāṇyatitaredyena tanme brūhi pitāmaha

आश्रमेषु यथोक्तेषु यथोक्तं ये द्विजातयः ।
वर्तन्ते संयतात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ ye dvijātayaḥ |
vartante saṃyatātmāno durgāṇyatitaranti te

ये दम्भान्नाचरन्ति स्म येषां वृत्तिश्च संयता ।
विषयांश्च निगृह्णन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye dambhānnācaranti sma yeṣāṃ vṛttiśca saṃyatā |
viṣayāṃśca nigṛhṇanti durgāṇyatitaranti te

प्रत्याहुर्नोच्यमाना ये न हिंसन्ति च हिंसिताः ।
प्रयच्छन्ति न याचन्ते दुर्गाण्यतितरन्ति ते

pratyāhurnocyamānā ye na hiṃsanti ca hiṃsitāḥ |
prayacchanti na yācante durgāṇyatitaranti te

वासयन्त्यतिथीन्नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः ।
नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

vāsayantyatithīnnityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ |
nityaṃ svādhyāyaśīlāśca durgāṇyatitaranti te

मातापित्रोश्च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकोविदाः ।
वर्जयन्ति दिवास्वप्नं दुर्गाण्यतितरन्ति ते

mātāpitrośca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ |
varjayanti divāsvapnaṃ durgāṇyatitaranti te

ये वा पापं न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा ।
निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye vā pāpaṃ na kurvanti karmaṇā manasā girā |
nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇyatitaranti te

ये न लोभान्नयन्त्यर्थान्राजानो रजसाऽन्विताः ।
विषयान्परिरक्षन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye na lobhānnayantyarthānrājāno rajasā'nvitāḥ |
viṣayānparirakṣanti durgāṇyatitaranti te

स्वेषु दारेषु वर्तन्ते न्यायलब्धेष्वृतावृतौ ।
अग्निहोत्रपराः सन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

sveṣu dāreṣu vartante nyāyalabdheṣvṛtāvṛtau |
agnihotraparāḥ santo durgāṇyatitaranti te

आहवेषु च ये शूरास्त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम् ।
धर्मेण जयमिच्छन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

āhaveṣu ca ye śūrāstyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam |
dharmeṇa jayamicchanti durgāṇyatitaranti te

ये वदन्तीह सत्यानि प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते ।
प्रमाणभूता भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye vadantīha satyāni prāṇatyāge'pyupasthite |
pramāṇabhūtā bhūtānāṃ durgāṇyatitaranti te

कर्माण्यकुत्सनार्थानि येषां वाचश्च सूनृताः ।
येषामर्थाश्च साध्वर्था दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।

karmāṇyakutsanārthāni yeṣāṃ vācaśca sūnṛtāḥ |
yeṣāmarthāśca sādhvarthā durgāṇyatitaranti te |

अनध्यायेषु ये विप्राः स्वाध्यायं नैव कुर्वते ।
तपोनिष्ठाः सुतपसो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

anadhyāyeṣu ye viprāḥ svādhyāyaṃ naiva kurvate |
taponiṣṭhāḥ sutapaso durgāṇyatitaranti te

ये तपश्च तपस्यन्ति कौमारब्रह्मचारिणः ।
विद्या वेदव्रतस्नाता दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye tapaśca tapasyanti kaumārabrahmacāriṇaḥ |
vidyā vedavratasnātā durgāṇyatitaranti te

ये च संशान्तरजसः संशान्ततमसश्च ये ।
सत्वे स्थिता महाभागा दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye ca saṃśāntarajasaḥ saṃśāntatamasaśca ye |
satve sthitā mahābhāgā durgāṇyatitaranti te

येषां न कश्चित्रसति न त्रसन्ति हि कस्यचित् ।
येषामात्मसमो लोको दुर्गाण्यतितरन्ति ते

yeṣāṃ na kaścitrasati na trasanti hi kasyacit |
yeṣāmātmasamo loko durgāṇyatitaranti te

परश्रिया न तप्यन्ति ये सन्तः पुरुषर्षभाः ।
ग्राम्यादन्नान्निवृत्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

paraśriyā na tapyanti ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ |
grāmyādannānnivṛttāśca durgāṇyatitaranti te

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति सर्वधर्मांश्च शृण्वते ।
ये श्रद्दधानाः शान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

sarvāndevānnamasyanti sarvadharmāṃśca śṛṇvate |
ye śraddadhānāḥ śāntāśca durgāṇyatitaranti te

ये न मानित्वमिच्छन्ति मानयन्ति च ये परान् ।
मान्यमानान्नमस्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye na mānitvamicchanti mānayanti ca ye parān |
mānyamānānnamasyanti durgāṇyatitaranti te

ये च श्राद्धानि कुर्वन्ति तिथ्यांतिथ्यां प्रजार्थिनः ।
सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye ca śrāddhāni kurvanti tithyāṃtithyāṃ prajārthinaḥ |
suviśuddhena manasā durgāṇyatitaranti te

ये क्रोधं संनियच्छन्ति क्रुद्धान्संशमयन्ति च ।
न च रुष्यन्ति भृत्यानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ye krodhaṃ saṃniyacchanti kruddhānsaṃśamayanti ca |
na ca ruṣyanti bhṛtyānāṃ durgāṇyatitaranti te

मधु मांसं स्त्रियो नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः ।
जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

madhu māṃsaṃ striyo nityaṃ varjayantīha mānavāḥ |
janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇyatitaranti te

यात्रार्थं भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम् ।
वाक् सत्यवचनार्थं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते

yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunam |
vāk satyavacanārthaṃ ca durgāṇyatitaranti te

ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः प्रभवाप्ययम् ।
भक्ता नारायणं देवं दुर्गाण्यतितरन्ति ते

īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ prabhavāpyayam |
bhaktā nārāyaṇaṃ devaṃ durgāṇyatitaranti te

य एष पझरक्ताक्षः पीतवासा महाभुजः ।
सुहृद्धाता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युत

ya eṣa pajharaktākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ |
suhṛddhātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyuta

य इमान्सकलाँल्लोकांश्चर्मवत्परिवेष्टयेत् ।
इच्छन्प्रभुरचिन्त्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः

ya imānsakalām̐llokāṃścarmavatpariveṣṭayet |
icchanprabhuracintyātmā govindaḥ puruṣottamaḥ

स्थितः प्रियहिते नित्यं स एष पुरुषोत्तमः ।
राजंस्तव यदुश्रेष्ठो वैकुण्ठः पुरुषर्षभः

sthitaḥ priyahite nityaṃ sa eṣa puruṣottamaḥ |
rājaṃstava yaduśreṣṭho vaikuṇṭhaḥ puruṣarṣabhaḥ

य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम् ।
ते तरन्तीह दुर्गाणि न चात्रास्ति विचारणा

ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harim |
te tarantīha durgāṇi na cātrāsti vicāraṇā

अस्मिन्नर्पितकर्माणः सर्वभावेन भारत ।
कृष्णे कमलपत्राक्षे दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।

asminnarpitakarmāṇaḥ sarvabhāvena bhārata |
kṛṣṇe kamalapatrākṣe durgāṇyatitaranti te |

लोकरक्षार्थमुत्पन्नमदित्यां कश्यपात्मजम् ।
देवमिन्द्रं नमस्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते

lokarakṣārthamutpannamadityāṃ kaśyapātmajam |
devamindraṃ namasyanti durgāṇyatitaranti te

ब्रह्माणं लोककर्तारं ये नमस्यन्ति सत्पतिम् ।
यष्टव्यं क्रतुभिर्देवं दुर्गाण्यतितरन्ति ते

brahmāṇaṃ lokakartāraṃ ye namasyanti satpatim |
yaṣṭavyaṃ kratubhirdevaṃ durgāṇyatitaranti te

यं विष्णुरिन्द्रः शंभुश्च ब्रह्मा लोकपितामहः ।
स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर्देवदेवं महेश्वरम् ।
समर्चयन्ति ये शश्वद्दुर्गाण्यतितरन्ति ते

yaṃ viṣṇurindraḥ śaṃbhuśca brahmā lokapitāmahaḥ |
stuvanti vividhaiḥ stotrairdevadevaṃ maheśvaram |
samarcayanti ye śaśvaddurgāṇyatitaranti te

दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च ।
कथयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते

durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca |
kathayanti ca viprebhyo durgāṇyatitaranti te

इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस्ते मयाऽनघ ।
तरते येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः

iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitaste mayā'nagha |
tarate yena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ