Chapter 74: Duryodhana is mocked in the Maya sabha

वसन्दुर्योधनस्तस्यां सभायां पुरुषर्षभ ।
शनैर्ददर्श तां सर्वां सभां शकुनिना सह

vasanduryodhanastasyāṃ sabhāyāṃ puruṣarṣabha |
śanairdadarśa tāṃ sarvāṃ sabhāṃ śakuninā saha

तस्यां दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुरुनन्दनः ।
न दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाह्वये

tasyāṃ divyānabhiprāyāndadarśa kurunandanaḥ |
na dṛṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye

स कदाचित्सभामध्ये धार्तराष्ट्रो महीपतिः ।
स्फाटिकं स्थलमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया

sa kadācitsabhāmadhye dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ |
sphāṭikaṃ sthalamāsādya jalamityabhiśaṅkayā

स्ववस्त्रोत्कर्षणं राजा कृतवान्बुद्धिमोहितः ।
दुर्मना विमुखश्चैव परिचक्राम तां सभाम्

svavastrotkarṣaṇaṃ rājā kṛtavānbuddhimohitaḥ |
durmanā vimukhaścaiva paricakrāma tāṃ sabhām

ततः स्थले निपतितो दुर्मना व्रीडितो नृपः ।
निः श्वसन्विमुखश्चापि परिचक्राम तां सभाम्

tataḥ sthale nipatito durmanā vrīḍito nṛpaḥ |
niḥ śvasanvimukhaścāpi paricakrāma tāṃ sabhām

ततः स्फाटिकतोयां वै स्फाटिकाम्बुजशोभिताम् ।
वापीं मत्वा स्थलमिव सवासाः प्रापतञ्जले

tataḥ sphāṭikatoyāṃ vai sphāṭikāmbujaśobhitām |
vāpīṃ matvā sthalamiva savāsāḥ prāpatañjale

जले निपतितं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
जहास जहसुश्चैव किङ्कराश्च सुयोधनम्

jale nipatitaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ |
jahāsa jahasuścaiva kiṅkarāśca suyodhanam

वासांसि च शुभान्यस्मै प्रददू राजशासनात् ।
तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः

vāsāṃsi ca śubhānyasmai pradadū rājaśāsanāt |
tathāgataṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ

अर्जुनश्च यमौ चोभौ सर्वे ते प्राहसंस्तदा ।
नामर्षयत्ततस्तेषामवहासममर्षणः

arjunaśca yamau cobhau sarve te prāhasaṃstadā |
nāmarṣayattatasteṣāmavahāsamamarṣaṇaḥ

आकारं रक्षमाणस्तु न स तान्समुदैक्षत ।
पुनर्वसनमुत्क्षिप्य प्रतिरिष्यन्निव स्थलम्

ākāraṃ rakṣamāṇastu na sa tānsamudaikṣata |
punarvasanamutkṣipya pratiriṣyanniva sthalam

आरुरोह ततः सर्वे जहसुश्च पुनर्जनाः ।
द्वारं तु पिहिताकारं स्फाटिकं प्रेक्ष्य भूमिपः ।
प्रविशन्नाहतो मूर्ध्नि व्याघूर्णित इव स्थितः

āruroha tataḥ sarve jahasuśca punarjanāḥ |
dvāraṃ tu pihitākāraṃ sphāṭikaṃ prekṣya bhūmipaḥ |
praviśannāhato mūrdhni vyāghūrṇita iva sthitaḥ

तादृशं च परं द्वारं स्फाटिकोरुकवाटकम् ।
विघट्टयन्कराभ्यां तु निष्क्रम्याग्रे पपात हा

tādṛśaṃ ca paraṃ dvāraṃ sphāṭikorukavāṭakam |
vighaṭṭayankarābhyāṃ tu niṣkramyāgre papāta hā

द्वारं तु वितताकारं समापेदे पुनश्च सः ।
तद्वृत्तं चेति मन्वानो द्वारस्थानादुपारमत्

dvāraṃ tu vitatākāraṃ samāpede punaśca saḥ |
tadvṛttaṃ ceti manvāno dvārasthānādupāramat

एवं प्रलम्भान्विविधान्प्राप्य तत्र विशाम्पते ।
पाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस्ततो दुर्योधनो नृपः

evaṃ pralambhānvividhānprāpya tatra viśāmpate |
pāṇḍaveyābhyanujñātastato duryodhano nṛpaḥ

अपहृष्टेन मनसा राजसूये महाक्रतौ ।
प्रेक्ष्य तामद्भुतामृद्धिं जगाम गजसाह्वयम्

apahṛṣṭena manasā rājasūye mahākratau |
prekṣya tāmadbhutāmṛddhiṃ jagāma gajasāhvayam

पाण्डवश्रीप्रतप्तस्य ध्यायमानस्य गच्छतः ।
दुर्योधनस्य नृपतेः पापा मतिरजायत

pāṇḍavaśrīprataptasya dhyāyamānasya gacchataḥ |
duryodhanasya nṛpateḥ pāpā matirajāyata

पार्थान्सुमनसो दृष्ट्वा पार्थिवांश्च वशानुगान् ।
कृत्स्नं चापि हितं लोकमाकुमारं कुरूद्वह

pārthānsumanaso dṛṣṭvā pārthivāṃśca vaśānugān |
kṛtsnaṃ cāpi hitaṃ lokamākumāraṃ kurūdvaha

महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम् ।
दूर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत

mahimānaṃ paraṃ cāpi pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
dūryodhano dhārtarāṣṭro vivarṇaḥ samapadyata

स तु गच्छन्ननेकाग्नः सभामेकोऽन्वचिन्तयत् ।
श्रियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः

sa tu gacchannanekāgnaḥ sabhāmeko'nvacintayat |
śriyaṃ ca tāmanupamāṃ dharmarājasya dhīmataḥ

प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदा ।
नाभ्यभाषत्सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः

pramatto dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanastadā |
nābhyabhāṣatsubalajaṃ bhāṣamāṇaṃ punaḥ punaḥ

अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषत ।
दुर्योधन कृतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि

anekāgraṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakuniḥ pratyabhāṣata |
duryodhana kṛtomūlaṃ niḥśvasanniva gacchasi

दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिरवशानुगाम् ।
जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः

dṛṣṭvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yudhiṣṭhiravaśānugām |
jitāmastrapratāpena śvetāśvasya mahātmanaḥ

तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल ।
यथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युतेः

taṃ ca yajñaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā pārthasya mātula |
yathā śakrasya deveṣu tathābhūtaṃ mahādyuteḥ

अमर्षेण तु सम्पूर्णो दह्यमानो दिवानिशम् ।
शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम्

amarṣeṇa tu sampūrṇo dahyamāno divāniśam |
śuciśukrāgame kāle śuṣye toyamivālpakam

पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालो निपातितः ।
न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः

paśya sātvatamukhyena śiśupālo nipātitaḥ |
na ca tatra pumānāsītkaścittasya padānugaḥ

दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निना ।
क्षान्तवन्तोऽपराधं ते को हि तत्क्षन्तुमर्हति

dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavotthena vahninā |
kṣāntavanto'parādhaṃ te ko hi tatkṣantumarhati

वासुदेवेन तत्कर्म यथाऽयुक्तं महत्कृतम् ।
सिद्धं च पाण्डुपुत्राणां प्रतापेन महात्मनाम्

vāsudevena tatkarma yathā'yuktaṃ mahatkṛtam |
siddhaṃ ca pāṇḍuputrāṇāṃ pratāpena mahātmanām

तथाहि रत्नन्यादाय विविधानि नृपा नृपम् ।
उपातिष्ठन्त कौन्येयं वैश्या इव करप्रदाः

tathāhi ratnanyādāya vividhāni nṛpā nṛpam |
upātiṣṭhanta kaunyeyaṃ vaiśyā iva karapradāḥ

श्रियं तथागतं दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवे ।
अमर्षवशमापन्नो दह्यामि न तथोचितः

śriyaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā jvalantīmiva pāṇḍave |
amarṣavaśamāpanno dahyāmi na tathocitaḥ

वह्निमेव प्रवेक्ष्‌यामि भक्षयिष्यामि वा विषम् ।
अपो वापि प्रवेक्ष्यामिन हि शक्ष्यामि जीवितुम्

vahnimeva pravekṣ‌yāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣam |
apo vāpi pravekṣyāmina hi śakṣyāmi jīvitum

को हि नाम पुमांल्लोके मर्षयिष्यति सत्ववान् ।
सपत्नानृद्ध्यतो दृष्ट्वा हीनमात्मानमेव च

ko hi nāma pumāṃlloke marṣayiṣyati satvavān |
sapatnānṛddhyato dṛṣṭvā hīnamātmānameva ca

सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपि ।
योऽहं तां मर्षयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम्

so'haṃ na strī na cāpyastrī na pumānnāpumānapi |
yo'haṃ tāṃ marṣayāmyadya tādṛśīṃ śriyamāgatām

ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम् ।
यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संञ्ज्वरेत्

īśvaratvaṃ pṛthivyāśca vasumattāṃ ca tādṛśīm |
yajñaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā mādṛśaḥ ko na saṃñjvaret

अशक्तश्चैक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम् ।
सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये

aśaktaścaika evāhaṃ tāmāhartuṃ nṛpaśriyam |
sahāyāṃśca na paśyāmi tena mṛtyuṃ vicintaye

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं च निरर्थकम् ।
दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुद्धां श्रियं तामहतां तथा

daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ ca nirarthakam |
dṛṣṭvā kuntīsute śuddhāṃ śriyaṃ tāmahatāṃ tathā

कृतो यत्नो मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबल ।
तच्च सर्वमतिक्रम्य संवृद्धोऽप्स्विव पङ्गजम्

kṛto yatno mayā pūrvaṃ vināśe tasya saubala |
tacca sarvamatikramya saṃvṛddho'psviva paṅgajam

न दैवं परं मन्ये पौरुषं च निरर्थकम् ।
धार्तराष्ट्राश्च हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः ।
कृष्णस्तु सुमनास्तेषां विवर्धयति सम्पदः

na daivaṃ paraṃ manye pauruṣaṃ ca nirarthakam |
dhārtarāṣṭrāśca hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ |
kṛṣṇastu sumanāsteṣāṃ vivardhayati sampadaḥ

सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम् ।
रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाऽग्निना

so'haṃ śriyaṃ ca tāṃ dṛṣṭvā sabhāṃ tāṃ ca tathāvidhām |
rakṣibhiścāvahāsaṃ taṃ paritapye yathā'gninā

अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय

amarṣaṃ ca samāviṣṭaṃ dhṛtarāṣṭre nivedaya