Chapter 1: The Pandavas renounce the kingdom and set out

नारायणं नमस्कृत्यि नरं चैव नरोत्तमम् ।
(जनमेजय उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम् ।
पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते

nārāyaṇaṃ namaskṛtyi naraṃ caiva narottamam |
(janamejaya uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
evaṃ vṛṣṇyandhakakule śrutvā mausalamāhavam |
pāṇḍavāḥ kimakurvanta tathā kṛṣṇe divaṃ gate

श्रुत्वैवं कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् ।
प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत्

śrutvaivaṃ kauravo rājā vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat |
prasthāne matimādhāya vākyamarjunamabravīt

कालः पचति भतानि सर्वाण्येव महामते ।
कालपाशमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि

kālaḥ pacati bhatāni sarvāṇyeva mahāmate |
kālapāśamahaṃ manye tvamapi draṣṭumarhasi

इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् ।
अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य धीमतः

ityuktaḥ sa tu kaunteyaḥ kālaḥ kāla iti bruvan |
anvapadyata tadvākyaṃ bhrāturjyeṣṭhasya dhīmataḥ

अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा ।
अन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना

arjunasya mataṃ jñātvā bhīmaseno yamau tathā |
anvapadyanta tadvākyaṃ yaduktaṃ savyasācinā

ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्यया ।
राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः

tato yuyutsumānāyya pravrajandharmakāmyayā |
rājyaṃ paridadau sarvaṃ vaiśyāputre yudhiṣṭhiraḥ

अभिंषिच्य स्वराज्ये च राजानं च परिक्षितम् ।
दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः

abhiṃṣicya svarājye ca rājānaṃ ca parikṣitam |
duḥkhārtaścābravīdrājā subhadrāṃ pāṇḍavāgrajaḥ

एष पुत्रस्य पुत्रस्ते कुरुराजो भविष्यति ।
यदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह

eṣa putrasya putraste kururājo bhaviṣyati |
yadūnāṃ pariśeṣaśca vajro rājā kṛtaśca ha

परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे च यादवः ।
वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः

parikṣiddhāstinapure śakraprasthe ca yādavaḥ |
vajro rājā tvayā rakṣyo mā cādharme manaḥ kṛthāḥ

इत्युक्त्वा धर्मराजाः स वासुदेवस्य धीमतः ।
मातुलस्य च वृद्धस्य रामदीनां तथैव च

ityuktvā dharmarājāḥ sa vāsudevasya dhīmataḥ |
mātulasya ca vṛddhasya rāmadīnāṃ tathaiva ca

भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितः ।
श्राद्धान्यद्दिश्य सर्वेषां चकार विदिवत्तदा

bhrātṛbhiḥ saha dharmātmā kṛtvodakamatandritaḥ |
śrāddhānyaddiśya sarveṣāṃ cakāra vidivattadā

द्वैपायनं नारदं च मार्कण्डेयं तपोधनम् ।
भारद्वाजं याज्ञवल्क्यं हरिमुद्दिश्य यत्नवान् ।
अभोजयत्स्वादु भोज्यं कीर्तयित्वा च शार्ङ्गिणं

dvaipāyanaṃ nāradaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ tapodhanam |
bhāradvājaṃ yājñavalkyaṃ harimuddiśya yatnavān |
abhojayatsvādu bhojyaṃ kīrtayitvā ca śārṅgiṇaṃ

ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथांस्तथा ।
स्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यस्तदा शतसहस्रशः

dadau ratnāni vāsāṃsi grāmānaśvānrathāṃstathā |
striyaśca dvijamukhyebhyastadā śatasahasraśaḥ

कृपमभ्यर्च्य च गुरुमथ पौरपुरस्कृतम् ।
आहूय भरतश्रेष्ठ संनिवेश्यासने तदा ।
शिष्यं परिक्षितं तस्मै तदौ भरतसत्तमः

kṛpamabhyarcya ca gurumatha paurapuraskṛtam |
āhūya bharataśreṣṭha saṃniveśyāsane tadā |
śiṣyaṃ parikṣitaṃ tasmai tadau bharatasattamaḥ

ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः ।
सर्वमाचष्ट राजर्षिकीर्षितमथात्मनः

tatastu prakṛtīḥ sarvāḥ samānāyya yudhiṣṭhiraḥ |
sarvamācaṣṭa rājarṣikīrṣitamathātmanaḥ

ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाः ।
भृशमुद्विग्रमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः

te śrutvaiva vacastasya paurajānapadā janāḥ |
bhṛśamudvigramanaso nābhyanandanta tadvacaḥ

नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्तं जनाधिपम् ।
न च राजा तथाऽकार्षीत्कालपर्यायधर्मिवित्

naivaṃ kartavyamiti te tadocustaṃ janādhipam |
na ca rājā tathā'kārṣītkālaparyāyadharmivit

ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम् ।
गमनाय मतिं चक्रे कृष्णस्य गमनादपि

tato'numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam |
gamanāya matiṃ cakre kṛṣṇasya gamanādapi

वर्तमाने विवादे तु वास्तुविक्रयिणं प्रति ।
धनेच्छा युगपत्प्राप्ता क्षेत्रतस्वामिभूभृताम्

vartamāne vivāde tu vāstuvikrayiṇaṃ prati |
dhanecchā yugapatprāptā kṣetratasvāmibhūbhṛtām

प्राप्तं कलियुगं ज्ञात्वा सहदेवो हसन्निव ।
राज्ञस्तु कथयामास धर्मो नष्टस्तु सङ्करः

prāptaṃ kaliyugaṃ jñātvā sahadevo hasanniva |
rājñastu kathayāmāsa dharmo naṣṭastu saṅkaraḥ

श्रुत्वा तु दुर्मना राजा पर्याप्तं जीवनं मम ।
इति स्म राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत

śrutvā tu durmanā rājā paryāptaṃ jīvanaṃ mama |
iti sma rājā kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
utsṛjyābharaṇānyaṅgājjagṛhe valkalānyuta

भीमार्जुनयमाश्चैव द्रौपदी च यशस्विनी ।
तथैव जगृहुः सर्वे वल्कलानि नराधिप

bhīmārjunayamāścaiva draupadī ca yaśasvinī |
tathaiva jagṛhuḥ sarve valkalāni narādhipa

विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ ।
समुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुङ्गवाः

vidhivatkārayitveṣṭiṃ naiṣṭhikīṃ bharatarṣabha |
samutsṛjyāpsu sarve'gnīnpratasthurnarapuṅgavāḥ

ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रिंयो दृष्ट्वा नरोत्तमान् ।
प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा

tataḥ praruruduḥ sarvāḥ striṃyo dṛṣṭvā narottamān |
prasthitāndraupadīṣaṣṭhānpurā dyūtajitānyathā

हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति ।
युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च ।

harṣo'bhavacca sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ gamanaṃ prati |
yudhiṣṭhiramataṃ jñātvā vṛṣṇikṣayamavekṣya ca |

भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः ।
आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात् ।
पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा

bhrātaraḥ pañca kṛṣṇā ca ṣaṣṭhī śvā caiva saptamaḥ |
ātmanā saptamo rājā niryayau gajasāhvayāt |
paurairanugato dūraṃ sarvairantaḥpuraistathā

न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम् ।
न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः

na cainamaśakatkaścinnivartasveti bhāṣitum |
nyavartanta tataḥ sarve narā nagaravāsinaḥ

कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन् ।
विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा

kṛpaprabhṛtayaścaiva yuyutsuṃ paryavārayan |
viveśa gaṅgāṃ kauravya ulūpī bhujagātmajā

चित्राङ्गदा ययौ चापि मणलूरपुरं प्रति ।
शिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन्

citrāṅgadā yayau cāpi maṇalūrapuraṃ prati |
śiṣṭāḥ parikṣitaṃ tvanyā mātaraḥ paryavārayan

पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी ।
कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः

pāṇḍavāśca mahātmāno draupadī ca yaśasvinī |
kṛtopavāsāḥ kauravya prayayuḥ prāṅmukhāstataḥ

योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषः ।
अभिजग्मुर्बहून्देसान्सरितः सागरांस्तथा

yogayuktā mahātmānastyāgadharmamupeyuṣaḥ |
abhijagmurbahūndesānsaritaḥ sāgarāṃstathā

युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम् ।
अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चापि यथाक्रमम

yudhiṣṭhiro yayāvagre bhīmastu tadanantaram |
arjunastasya cānveva yamau cāpi yathākramama

पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा ।
द्रौपदी योषितांश्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम ।

pṛṣṭhatastu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇā |
draupadī yoṣitāṃśreṣṭhā yayau bharatasattama |

श्वा चैवानुयायावेकः प्रस्थितान्पाण्डवान्वनम् ।
क्रमेणि ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम्

śvā caivānuyāyāvekaḥ prasthitānpāṇḍavānvanam |
krameṇi te yayurvīrā lauhityaṃ salilārṇavam

गाण्डीवं तु धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयः ।
रत्नलोभान्महाराज ते चाक्षय्ये महेषुधी

gāṇḍīvaṃ tu dhanurdivyaṃ na mumoca dhanaṃjayaḥ |
ratnalobhānmahārāja te cākṣayye maheṣudhī

अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतः ।
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम्

agniṃ te dadṛśustatra sthitaṃ śailamivāgrataḥ |
mārgamāvṛtya tiṣṭhantaṃ sākṣātpuruṣavigraham

ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
भोभो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां निबोधत

tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavānidamabravīt |
bhobho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṃ māṃ nibodhata

युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप ।
अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम

yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṃtapa |
arjunāśvisutau vīrau nibodhata vaco mama

अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् ।
अर्जुनस्य प्रभावेन तथा नारायणस्य च

ahamagniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṃ ca khāṇḍavam |
arjunasya prabhāvena tathā nārāyaṇasya ca

अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् ।
परित्यज्य वने यातु नानेनार्थोस्ति कश्चन

ayaṃ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṃ paramāyudham |
parityajya vane yātu nānenārthosti kaścana

चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि ।
गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह

cakraratnaṃ tu yatkṛṣṇe sthitamāsīnmahātmani |
gataṃ tacca punarhaste kālenaiṣyati tasya ha

वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात् ।
गाण्डीवं धनुषां श्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम्

varuṇādāhṛtaṃ pūrvaṃ mayaitatpārthakāraṇāt |
gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ śreṣṭhaṃ varuṇāyaiva dīyatām

ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन् ।
स जले प्राक्षिपच्चैतत्तथाऽक्षय्ये महेषुधी

tataste bhrātaraḥ sarve dhanaṃjayamacodayan |
sa jale prākṣipaccaitattathā'kṣayye maheṣudhī

ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत ।
ययुस्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः

tato'gnirbharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyata |
yayusca pāṇḍavā vīrāstataste dakṣiṇāmukhāḥ

ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणांभसः ।
जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमाम्

tataste tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāṃbhasaḥ |
jagmurbharataśārdūla diśaṃ dakṣiṇapaścimām

ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव ते ।
ददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम्

tataḥ punaḥ samāvṛttāḥ paścimāṃ diśameva te |
dadṛśurdvārakāṃ cāpi sāgareṇa pariplutām

उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाः ।
प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः

udīcīṃ punarāvṛttya yayurbharatasattamāḥ |
prādakṣiṇyaṃ cikīrṣantaḥ pṛthivyā yogadharmiṇaḥ